ԼԱԼԱ ՄԻՍԿԱՐԵԱՆ-ՄԻՆԱՍԵԱՆ
Այսօր ծառի մը տապալիլը տեսայ: Անոր հաստ իրանը եւ երկնուղէշ հասակը կը փաստէին, թէ ան այս պատէզին մէջ առաջին արմատ նետողներէն էր ու մարդուն առաջին շուք տուողներէն:
Այսօր մարդիկ տապալեցին զայն: Միայն քանի մը ճիւղեր ունէր գոսացած, մնացեալը դալար` կ՛երգէին հովին հետ, դաւին անտեղեակ ու համոզուած, թէ դեռ ունակ են երկինքէն նոր բարձունքներ նուաճելու:
Մարդիկ «գործի» էին. գէջն ու չորը զատելու, միայն չորերը կտրտելով զայն թարմացնելու սիրտ չունէին. ծառ` շա՜տ: Նոյնիսկ անոր խիտ սաղարթներուն մէջէն թռչուններուն առտուան սաղմոսերգութիւնը զանոնք չկասեցուց ոճիրէն: Առաջին անգամ նման պերճաշուք ծառի սպաննուիլը կը տեսնէի ու կեցայ, ինչպէս որ կը կենանք դիակառքի մը անցքին` հրաժեշտի յարգանքը տալու մէկու մը, որուն հետ նոյն կարճ միջոցին ապրած ենք այս մոլորակին վրայ:
Ծառին տապալիլը երկու վայրկեան տեւեց.սղոցը ոռնաց ու անոր երկու կողերուն խոր վէրքեր բացաւ. ապա` վերջին զարկ մը եւս, ու անոր հուժկու մարմինը ճարճատիւնով ինկաւ գետնամած: Մինչդեռ երկինքներ հասնելու համար ան տարիներու, օրերու, ժամ ու վայրկեաններու ինչպիսի՜ աշխատանք տարած էր, իր կենսատու աւիշը փոխանցելու ամէնէն հեռաւոր ոստերուն ու սաղարթներուն: Որքա՜ն տոկացեր էր տաք ու պաղին, նոյն ատեն հովանի ըլլալով մարդուն: Ու հիմա երկու վայրկեանը բաւարար եղաւ մարդուն` անոր հեքեաթը ցեխերու մէջ տապալելու:
Ապա շղթաներ կապած անոր գլխատուած կոճղին` թրաքթորը քաշեց, հողէն հանեց զայն: Ես ականատես եղայ անոր հարիւրամեայ պիրկ արմատներուն կտրտուելուն, ընդերքներու խորերէն «լոյս» աշխարհին մէջ չորնալու եկած անոնց անհեթեթ պարին:
Ու արցունքի մէկական հատիկ աչքերուս մէջ` ազգիս ճակատագիրը տեսայ հոն: Հազարամեակներու այս ուղեւորը որո՞նց ճամբան կը գոցէ, որո՞նք են, որ վերստին դաւեր կը նիւթեն անոր ու ան, անկարո՞ղ թէ անհասու կատարուողին, ղեկ ու թիակ յանձնած ալիքներուն` կը դեգերի ժամանակի ծովուն մէջ, մինչեւ ի սպառ հալիլը: Կը դեգերի` իր անտունութեան համար մեղաւոր ճանչնալով իրմէ զատ բոլորը, առանց իր ներքին ուժերը արթնցնելու ճիգի, գինովի մը հեշտանքով ենթարկուած բախտի հարուածներուն, բախտի ետեւէն վազելով, երբ ան իր իսկ ափին մէջ պէտք է փնտռէ:
Արմատահան կ՛ընեն զմեզ, ծուէն-ծուէն կը ցրուեն մոլորակով մէկ` անապատի խորշակէն քշուող աւազահատիկներու պէս: Իսկ մենք, հոտային բնազդո՞վ իրարու ետեւէն երթալով, թէ՞ գաղթականի անհանգստութիւնը մեր արեան ու բջիջներուն մէջ ներծծուած` միշտ խաբուսիկ երազներու պատրանքով կը լքենք արժէքներ, հող ու սերունդներու երթ եւ տարերայնօրէն կը տրուինք հոսանքին, երբեմն ալ պատրաստ` զմեզ փոշիացնող ձեռքերը համբուրելու: Կը հեռանանք մեր իսկ բերնով «Երկրորդ հայրենիք» յորջորջուած Սուրիայէն, կ՛երթանք ընդառաջ անորոշին, յաճախ` օտարներուն առջեւ նուաստացումներուն:
«Լաւ» կեանքի տեսիլքներով կ՛իյնանք մեզի համար «մեծ» պետութիւններու հիւսած ստորին խարդաւանքներու ցանցը ու կը հեռանանք նա՛եւ հայրենիքէն: «Լա՜ւ կեանք». որքա՜ն յարաբերական հասկացողութիւն: Մինչդեռ մեզմէ իւրաքանչիւրը պատասխանատու է պատմութեան առջեւ, քանի որ մեզմով միայն կրնայ գոյութիւն ունենալ հայրենիքը, հեռանալով` մենք ինքներս զայն կը յանձնենք մեզմէ լաւ գնահատողներուն ու կը դառնանք անհայրենիք, փոշի: Ո՞վ եւ ինչպէ՞ս պիտի առնէ այս աղէտին առջեւը, վերջապէս ո՞վ եւ ինչպէ՞ս գերագոյն ճիգով մը խօսքէն գործի պիտի անցնի…
***
Այսօր ես ալ ծառ մըն եմ` բանուկ մայթի վրայ շուքս փռած ու անցող դարձողներու զրոյցներէն ակամայ պատառիկներ ունկնդրող:
Կիներ կ՛անցնին.
– Հինգ օր է` ջուր չկայ. խոհանոցը շարուած վերջին շիշերն ալ պարպեցի այսօր…
– Ի՞նչ հինգ, ճի՛շդ շաբաթ մը եղաւ. այսօր կարգ մը տեղեր տուեր են, թերեւս սկսան տալ:
– Ելեկտրականութիւնը թող կտրեն, կը տոկանք, բայց առանց ջուրի կեանք չկա՛յ, ջուրը կեա՛նք է, քա՛,- անակնկալ գիւտ կ՛ընէ տիկինը` ինք ալ իր խոր փիլիսոփայութենէն զարմացած ու փորձելով դէմիններուն հասկցնել: Բայց անոնք աւելի կենցաղային ոլորտի վրայ են:
– Լոգանքի հարցը ինչպէ՞ս ընենք, տասը օր է` չենք լոգցած:
– Ես ակումբէն կրեցի երէկ, ուսերս կը ցաւին, այսօր ձեռքերս չեն բռներ…
– Չես ալ ուզեր տունդ մարդ գայ, ինչպէ՞ս հիւրասիրես, ետքը ամանները ինչպէ՞ս լուաս:
(Այսպէս, հիւրամեծար հալէպցին կը կորսնցնէ նաեւ իր աւանդական սովորութիւնները):
– Մազս լուալու համար քուաֆէորի գացի, երկու ժամ կարգի կեցայ, հոտ ալ ջուրը վերջացաւ, պարապի սպասեցի:
– Լա՛ւ որ օդը պաղ է, չենք քրտնիր…
– Լաւ էր, թէ որ վառելու մազոթ ունենայինք…
Ուրիշներ.
– Այս անգամուան նպաստը առի՞ր:
– Ես նպաստ չեմ առներ:
– Ինչո՞ւ…
– Մերիններուն երթալու քաշուեցայ, ուրիշներ ալ չեն ընդունիր:
– Քաշուիլը` ինչո՞ւ, քեզ տասը անգամ կշռողներ կ՛առնեն:
– Տեղեր ալ կան, որ ոեւէ մէկու կու տան, գնա՛, ամօթ չէ. ինչե՜ր կու տան` լուբիա, ձէթ, թոն, սարտին, բրինձ…
– Առնողներն ալ կը տանին, բրինձին քիլոն երեսունով նպարավաճառներու կը ծախեն:
– Ամա՜ն, ատ խեղճերուն քանի մը ղուրո՞ւշը կը հաշուես: Անդին ի՜նչ շահողներ կան, ի՜նչ դրամներ կը դառնան, դուն կ՛ամչնաս երթալ առնել…
– Մարդիկ կան` քանի մը տեղերէ կ՛առնեն:
– Լա՛ւ, ինչո՞ւ անանկ կ՛ընեն, որ մէկը լիանայ, միւսը զրկուի՞:
– Աշխարհը ծուռ եկեր է, ծուռ ալ կ՛երթայ…
Ասոնք ալ անցած են փիլիսոփայութեան:
Ուրիշ կիներ.
– Երէկ Յակոբը շատ անտրամադիր էր:
– Ի՞նչ եղաւ նորէն:
– Տղոց հետ skype-ով խօսեցաւ…
– Քահրապա ունի՞ք մը, որ կը խօսի:
– Չէ՛- դրացիին ամփերէն պաթարիան լեցուց ու խօսեցաւ:
– Պաթարիային հայերէն մարտկոց կ՛ըսեն:
– Դո՜ւն ալ… պարտկոց է, ի՛նչ է, թէ որ ըսեմ` ո՞վ պիտի հասկնայ: Հա՛, տղոց ըսաւ, որ մութին ու պաղին նստեր ենք, շաբաթ մըն է չենք ալ լոգցած: Անոնք կատակի առին, ինք ալ նեղուեցաւ, թէ անհոգ են, մեզի չեն խորհիր, մեր վիճակը չեն հասկնար…
– Քա՛, չոճուխները ի՞նչ թող ըսէին, իրենց ալ մտահոգութիւն է, բայց ձեռքերնէն ի՞նչ կու գայ… Քեզի բան մը ըսե՞մ` կրակը ինկած տեղը կ՛այրէ:
Տիկինը այսպէս հարցը լուծեց, իսկ ես խորհեցայ` եթէ այս պատերազմը մեր տիկինները շատ բաներէ զրկեց, բայց փոխարէնը անոնք շատ ճկուն միտք ունեցան ու յաճախ փայլուն փիլիսոփայական գիւտեր կ՛ընեն:
Երկու շուարած հայեր:
Այր մը կը մօտենայ մայթին նստած խանութպանին, կը բարեւէ ու`
– Դուն դեռ հո՞ս ես…
– Հո՛ս եմ, ո՞ւր երթամ:
– Ամէն մարդ ո՞ւր կ՛երթայ. այսօր մէկու հետ կը նստիս, կը զրուցես, վաղը ձայնը Ֆրանսայէն կամ Քանատայէն կու գայ: Լուր ալ չեն տար, կարծես իրենց ճամբուն արգելք պիտի ըլլաս: Դուն Հայաստանի փասփոր առի՞ր մը…
– Առած եմ, ինչո՞ւ…
– Լա՛ւ որ առեր ենք, հիմա գործի կը ծառայէ. Ամերիկան հայկական փասփոր ունեցողներուն վիզա կու տայ:
– Գիտեմ, «Հայ տուն»-ը Քանատա կը տանի…
– Չէ՛, ասիկա ուրիշ է. տանողը Ամերիկան է, եօթանասուն հազարի խօսք կը դառնայ:
– Ինչո՞ւ, հոս այդքան հայ մնա՞ց:
– Ուրկէ կ՛ուզես դիմէ, միայն հայ ըլլաս ու փասփոր ունենաս: Փրկութիւն է, գարտա՛շ…
– Փրկութի՞ւն է, թէ ռեզիլութիւն, ի՞նչ եղաւ մէկէն, որ մեզի գիրկ կը բանան. թո՞ւրքը ականջնուն բաներ մը փսփսաց:
– Է՛, կրնայ ըլլալ…
– Ո՞վ կը հասկնայ, թէ ի՛նչ կը դառնայ, բայց բան մը յստակ է` կը պարպեն Հայաստանը ու հիմա ալ` Հալէպը: Եղեռնի 100 տարին կը նշենք. ասիկա եղեռն չէ` ի՞նչ է…
Է՜, ի՞նչ ընենք, երէկուան հաուններէն քանի՜ հոգի մեռաւ…
Միւսը ոտքի է, քիչ առաջուան խանդավառութենէն հետք չէ մնացած: Թերեւս ալ եկած էր իր մեկնումը բարեկամին յայտնելու, բայց առանց ըսել համարձակելու, կը հեռանայ` աշխարհի հոգսերուն տակ կքած, ղեկ ու ղեկավար, նաւ ու թիակ կորսնցուցած գաղթական հայը…
