ՀՅԴ-ն Եւ Մարքսականութիւնը

ՆԱԹԱՆ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

Երբ կը թերթատենք ՀՅ Դաշնակցութեան անդրանիկ ծրագիրը (տպագրուած` «Դրօշակ»-ին մէջ, 1894 թուականին), մեր աչքին պիտի զարնեն հետեւեալ տողերը. «Այն ժամանակից, երբ մարդկութիւնը ոտ է դրել քաղաքակրթութեան ուղիի վրայ, այն ժամանակից, երբ նա սկսել է ունենալ իր պատմութիւնը, մենք տեսնում ենք ամէն տեղ եւ ամէն ժամանակ իշխողներ ու հպատակներ, կեղեքողներ եւ կեղեքուողներ, տանջողներ եւ տանջուողներ». «Եւ կը հասնի կատարեալ յաղթութեան, երբ կը վերանան ամէն տեսակ դասակարգեր, երբ աշխատանքի միջոցները եւ արդիւնքը կը դառնան աշխատաւորի կատարեալ սեփականութիւն, երբ մարդկանց կառավարութեան կը փոխարինի իրերի կառավարութիւնը»: Եւ երբ լսենք Գրիգոր Սիւնիի հեղինակած ՀՅԴ քայլերգը, պիտի հանդիպինք հետեւեալ բառերուն. «Մշակ, բանուոր, ռենչպէր աղբէր, արի՛ք, միանանք, յառաջ գնանք, աշխատանքի, դատի պաշտպան, Դաշնակցութեան թեւ թիկունք տանք»: Այս բոլոր տողերուն մէջ մենք կը տեսնենք ուղղակի կոչ մը աշխատաւոր հանրութեան` միանալու եւ պայքարելու ընդդէմ անարդարութեան, կը զգանք, թէ «դասակարգ»-ի մը կամ հասարակական «հատուած»-ի մը վրայ կեդրոնացում կայ… բայց ինչո՞ւ այդ կեդրոնացումը, ի՞նչ փիլիսոփայութիւն կը կրէ անիկա, ի՞նչ կապ ունի հայութեան հետ եւ ինչո՞ւ ՀՅԴ-ն որդեգրեց զայն:

19-րդ դարուն արդէն իսկ ծայր առած էր ճարտարարուեստականացումը` ցարական կայսրութեան սահմաններուն մէջ: Ճարտարարուեստականացումը յեղափոխութիւն մըն էր մարդ անհատի կեանքին մէջ. անիկա ձեւափոխեց արտադրութեան միջոցներու տեսակները` մեքենայացնելով զանոնք: Այդ մեքենայացումը աւելի դիւրացուց առարկաներու արտադրութիւնը, կրճատեց քանակի արտադրութեան ժամանակը եւ բարձրացուց այդ առարկաներուն որակը: Ճարտարարուեստը ձեւաւորուեցաւ ի հաշիւ գիւղացիութեան. գիւղացին լքեց իր հողը` մեկնելու համար դէպի քաղաք, յարմարելու համար ժամանակակից` նոր ձեւաւորուած ճարտարարուեստի պայմաններուն հետ: Ճարտարարուեստական արտադրութեան միջոցները կեդրոնացան մեծահարուստներու փոքրամասնութեան մը ձեռքը, փոքրամասնութիւն մը, որ շարունակեց հողատէրերու անգութ գործը` բանուորներու օգտագործումով, աշխատցնելով զանոնք երկար ժամեր` ցած աշխատավարձերով եւ ծանր պայմաններու մէջ:

Բանուորութեան նիւթական թշուառութիւնը, տանջանքն ու զրկանքը ծնունդ տուին այնպիսի փիլիսոփայութեան մը, որ նպատակ ունէր վերջ տալ անարդար եւ անհաւասար համակարգին, խլել դրամագլուխի հարստութիւնը փոքրամասնութեան ձեռքէն եւ յանձնել զայն բանուորներուն, որոնք կը կազմէին ընկերութեան  մեծամասնութիւնը: Այս փիլիսոփայութեան անունն էր` «մարքսականութիւն», որուն գլխաւոր դէմքերն էին Քարլ Մարքսն ու Ֆրետերիք Էնկելսը: Մարքսականութիւնը ընկերային դասակարգերը բաժնեց երկու մասերու. առաջինը` «պուրժուա»-ները, որոնք արտադրութեան միջոցներուն սեփականատէրերն էին, որոնք կը նկատուէին փոքրամասնութիւն. երկրորդը` «պրոլետար»-ները, որոնք գործարաններուն բանուորներն էին եւ կը նկատուէին մեծամասնութիւն:

Մարքսականութիւնը «պրոլետար»-ներուն առաջարկեց դասակարգային պայքար մղել ընդդէմ «պուրժուա»-ներուն: Այդ պայքարին յաղթանակը պիտի նշանակէր արտադրութեան միջոցներու համայնականացումը, որ պատճառ պիտի դառնար հասարակութեան մէջ դասակարգային խտրութեան վերացման:

Ինչ կը վերաբերի հայկական կեանքին, ճարտարարուեստը ձեւաւորուեցաւ Պաքուի, Թիֆլիսի եւ հայահոծ այլ քաղաքներու մէջ` իրեն հետ բերելով շահագործումը, որ կը պարունակէր տանջանք եւ զրկանք: Հայ բանուորին վիճակը տարբեր չէր այլ ազգի բանուորներու վիճակէն, ան եղաւ շահագործման առարկայ` թէ՛ հայ եւ թէ՛ ոչ հայ մեծահարուստներուն կողմէ: Ուրեմն, հայ բանուորն ալ կարիքը ունէր վարդապետութեան մը, որ տնտեսապէս ազատագրուէր: Հայ եւ ոչ հայ բանուորներուն միջեւ միայն մէկ տարբերութիւն կար եւ ոչ աւելի, որն էր` հայ բանուորը, անկախ իր տնտեսական դատէն, ունէր նաեւ ազգային դատ: Այդ իսկ պատճառով մարքսականութիւնը կարիք ունէր յարմարելու հայկական պայմաններուն հետ, եւ բարեբախտաբար կային մարդիկ, որոնք յաջողեցան այդ գործին մէջ, ինչպէս` Ստեփան Զօրեանը (Ռոստոմ), որուն գրիչին կը պատկանի ՀՅԴ-ի անդրանիկ ծրագիրին «Ընդհանուր տեսութիւն» բաժինը: Տեսութիւն մը, որ լուսաւորեց տառապեալ բանուորին կեանքը եւ անոր տուաւ բանալին ազատագրուելու` թէ՛ քաղաքականօրէն եւ թէ՛ տնտեսականօրէն:

Մարքսականութիւնը երկու տարբերակներով հրապարակ ելած է` ընդհանրապէս հայութեան եւ յատկապէս ՀՅԴ-ին մէջ. առաջինը (1900-ականներու սկիզբ) բացարձակապէս կեդրոնացած էր տնտեսութեան վրայ: Մէկ կողմէ ցարի հալածանքները` աշխատաւորական շարժման նկատմամբ եւ մեծահարուստներու անգութ շահագործումը` կիներուն եւ երեխաներուն նկատմամբ, իսկ միւս կողմէ` ռուս-ճափոնական պատերազմի ծանր հետեւանքները բարձրացուցին տնտեսական հարցը. ամէն տեղ, ամէն մարդ կը խօսէր «տնտեսութեան» մասին: Տնտեսութիւնը դարձած էր բոլորին հետաքրքրութեան առարկան: Ազդուելով իր միջավայրէն` ՀՅԴ-ն քննարկումներ կազմակերպեց ընկերային եւ տնտեսական հարցերու շուրջ, կազմակերպեց արհեստաւորական միութիւններ եւ նախաձեռնեց «Կովկասեան նախագիծ»-ը, որ հիմքը դրաւ ՀՅ Դաշնակցութեան ընկերվարացման եւ առիթ տուաւ անոր` Ռուսիոյ մէջ համագործակցելու այլ ընկերվարական կուսակցութիւններու հետ  եւ իր մեծ մասնակցութիւնը բերելու 1905-ի ռուսական յեղափոխութեան: Յեղափոխութեան ձախողութենէն ետք ՀՅԴ-ն շարունակեց իր յեղափոխական երթը եւ իր աջակցութիւնը բերաւ ռուսական Փետրուարեան յեղափոխութեան (1917):

Այստեղ կ՛արժէ նշել, որ այդ ժամանակ «մարքսական ընկերվարութիւն»-ը բաժնուած էր երկու թեւերու: Առաջինը կը հաւատար, որ բռնի ուժով պէտք է  կերտուի ընկերվարութիւնը եւ պիտի վերանայ նաեւ ժողովրդավարութիւնը, եւ այս հոսանքը հետագային կոչուեցաւ «մարքս-լենինեան», իսկ միւսը կը հաւատար, որ խաղաղ բարեփոխումներու, կանոնի եւ խորհրդարանական աշխատանքի միջոցով կը կերտուի ընկերվարութիւնը. այս հոսանքը ծանօթ էր «Ժողովրդավարական ընկերվարութիւն» անունով, եւ այս հոսանքին սկզբունքներն էին, որոնք որդեգրուեցան ՀՅԴ-ին կողմէ: Այս շրջանի գլխաւոր դէմքերն էին Գարեգին Խաժակ, Արշակ Ջամալեան, Միքայէլ Վարանդեան եւ ուրիշներ:

Խօսեցանք տեսական գետնի վրայ, խօսինք նաեւ գործնականին մասին եւ կեդրոնանանք Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան վրայ, որովհետեւ միայն հոն  ՀՅԴ-ն կրնար գործադրել իր ծրագիրը: Նախ, ՀՅԴ-ն չէր կրնար զուտ մարքսական քաղաքականութիւն գործադրել, որովհետեւ Հայաստանը տակաւին ճարտարարուեստական զարգացած պետութիւն չէր. Հայաստանի կառավարութիւնը, գլխաւորութեամբ հայ աշխատաւորական շարժման առաջնորդին եւ կազմակերպիչին, որ ՀՅԴ-ն էր, իր ջանքերը թափեց բարելաւելու թէ՛ աշխատաւոր գիւղացիին եւ թէ՛ գործարանային բանուորին կեանքը: Իր 9-րդ Ընդհանուր ժողովին ընթացքին ՀՅԴ-ն որոշեց «ամենավճռական միջոցներով պայքար մղել Հայաստանի բոլոր ժողովուրդների մէջ տիրող դասակարգի դէմ` պուրժուա, բեկ, աղա, կուլակներ…», եւ այս որոշումը աշխատաւորութեան տնտեսական ազատագրութեան զանգի հնչումն էր եւ 1917-ի Փետրուարեան յեղափոխութեան նպատակներու իրագործումը` Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ: Նախ, կառավարութիւնը լուծեց հողային հարցը` համայնացնելով երկրին հողերուն մեծամասնութիւնը (թէպետ այս քայլը դժգոհութիւն յառաջացուց հողատէրերուն եւ եկեղեցիին մօտ), եւ զանոնք բաշխեց բոլոր գիւղացիներուն, ճանչցաւ եւ քաջալերեց արհեստաւորական եւ գիւղացիական միութիւնները, քուէարկութեան իրաւունք տուաւ բոլոր քաղաքացիներուն` առանց դասակարգի խտրութեան, ձրի կրթական համակարգ հիմնեց եւ պետականացուց «Արարատ» քոնեաքի ընկերութիւնը: Հասկնալու համար հայկական ընկերվարականութիւնը, պէտք է կարդալ Գարեգին Խաժակի «Ի՞նչ է դասակարգը» գիրքը, ուր դաշնակցական իւրայատուկ բացատրութիւն տրուած է մարքսականութեան:

Երկրորդը (1960-ականներ եւ 1970-ականներ) կեդրոնացած էր ընկերային եւ մշակութային հարցերու վրայ: Խորհրդային համայնավարութիւնը ուզեց, որ տիրապետէ ամբողջ մարքսեան վարդապետութեան վրայ, սակայն Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ ծնաւ հոսանք մը, որ մերժեց այդ միտումը: Այս հոսանքը ծանօթ էր «Արեւմտեան մարքսականութիւն» անունով, որ կ՛ուզէր խաղաղ միջոցներով հասնիլ համայնավար համակարգի ստեղծման եւ այդ համակարգը հաշտեցնել ժողովրդավարութեան հետ: Այս հոսանքին գլխաւոր դէմքերն էին Անթոնիօ Կրամշի, Ժան Փոլ Սարթր եւ ուրիշներ: «Արեւմտեան մարքսականութիւն»-ը հիմնուած էր քաղաքական ազատականութեան վրայ, կը քաջալերէր բազմազանութիւնը,  բաց էր բոլոր նոր գաղափարներուն դիմաց եւ կը քննադատէր Խորհրդային Միութեան բռնապետական կարգերն ու տոկմաթիք ստալինականութիւնը: Գաղութատիրութեան բացասական երեւոյթները, Վիեթնամի պատերազմի տագնապը, ազգայնամոլութեան կոյր ճամբան եւ կառավարման ռազմապաշտական ձեւերը զարգացուցին «արեւմտեան մարքսական» հոսանքը: Անիկա խմորուելով այլ նորաստեղծ հոսանքներու հետ` ծնունդ տուաւ «նոր ձախ»-ին. «նոր ձախ»-ը եղաւ բողոքի ձայնը` ընդդէմ բռնատիրութեան, պատերազմին եւ խտրականութեան: Աշխարհի չորս ծագերուն ցոյցեր կազմակերպուեցան յանուն մարդու իրաւունքներուն, ժողովուրդներ ըմբոստացան ընդդէմ գաղութատիրութեան, երաժշտութեան եւ գրականութեան նոր արտայայտութիւններ մէջտեղ եկան` կրելով քաղաքական բնոյթ:

Նոյն այդ միջազգային եւ համամարդկային պայմաններուն մէջ ապրող հայութիւնը  հեռու չմնաց այսպիսի զարգացումներէն: Ցեղասպանութեան 50-ամեակը առիթ մըն էր պայթեցնելու բողոքի ալիքը հայ հասարակութեան մէջ: Այդ «ալիք»-ը իրեն հետ բերաւ երիտասարդութեան քաղաքականացում, նոր յեղափոխական երաժշտութիւն, գրականութիւն, աշխարհին բացուիլ եւ ուժական պայքար: Այս շրջանի գլխաւոր դէմքերն էին` Սարգիս Զէյթլեան, Բաբգէն Փափազեան, Հրաչ Տասնապետեան եւ ուրիշներ: Ուսումնասիրելու համար այս ժամանակաշրջանի գաղափարախօսական մթնոլորտը` կարելի է թերթատել «Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակ»-ի էջերը:

Վերջաւորութեան, անհրաժեշտ է եզրակացնել, որ ՀՅ Դաշնակցութիւնը յաջողեցաւ հաշտեցնել ընկերվարականութիւնը հայկական քաղաքական, ընկերային, տնտեսական եւ մշակութային պայմաններուն հետ: ՀՅ Դաշնակցութեան ընկերվարականութիւնը «վերաքննական» եւ իրապաշտ էր: ՀՅԴ-ն, մերժելով մարքսական ուղղափառութիւնը (որ որդեգրուեցաւ ՍԴՀԿ-ի եւ համայնավարներուն կողմէ)` քալեց ժամանակի ոգիին հետ եւ 126 տարի շարունակ փայլուն էջեր ձգեց հայ ազգի պատմութեան մէջ:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )