ՎԱԶԳԷՆ ԳԱՎԼԱԳԵԱՆ
Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն եւ Ռուսիոյ միջեւ նաւթային համագործակցութեան վերջին զարգացումները կրնան փոխել ոչ միայն նաւթի գիներու հաշուարկը, այլեւ Ռուսիոյ` Արեւմուտքին հետ յարաբերութիւնները, Հարաւային Կովկասի ուժային հաւասարակշռութիւնը եւ Միջին Արեւելքի քաղաքական օրակարգը:
Սակայն հրապարակուած յայտարարութիւնները տակաւին չեն հաստատեր լայնածաւալ ռազմավարական համաձայնութեան մը գոյութիւնը: Ուստի այս զարգացումը պէտք է դիտարկել զգուշութեամբ` զանազանելով փաստուածը ենթադրութենէն եւ տնտեսական գործարքը` քաղաքական մերձեցումէն:
Հարաւային Կովկասը
Հարաւային Կովկասը կը կապէ Կասպից ծովու աւազանի երկիրները Թուրքիոյ, Սեւ ծովուն եւ եւրոպական շուկաներուն հետ: Ռուսական ուժանիւթային արտածումներու վերականգնումը կրնայ անմիջական կամ անուղղակի ազդեցութիւն ունենալ Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ազրպէյճանի տնտեսական ու քաղաքական հաշուարկներուն վրայ:
Ազրպէյճան. Ռուսական նաւթի եւ վառելանիւթի աւելի մեծ ծաւալներու վերադարձը կրնայ սաստկացնել մրցակցութիւնը եւ ճնշել միջազգային գիներուն վրայ: Այս պարագային Ազրպէյճանի նաւթային եկամուտները կրնան նուազիլ, մանաւանդ եթէ գիներու անկումը ըլլայ երկարատեւ:
Սակայն Ազրպէյճանի ռազմավարական արժէքը չի սահմանափակուիր նաւթով: Անոր դերը` Կասպից ծովու պաշարները Վրաստանի եւ Թուրքիոյ միջոցով եւրոպական շուկաներուն կապելու գործին մէջ, կը մնայ կարեւոր: Բնական կազի մատակարարումները եւ ռուսական նաւթամթերքները նոյն շուկան չեն ներկայացներ եւ նոյն ենթակառոյցներուն չեն ապաւինիր:
Վրաստան կը մնայ Կասպից ծովու եւ եւրոպական շուկաներուն միջեւ կարեւոր տարանցիկ օղակ: Ռուսիա-Ամերիկա յարաբերութիւններու բարելաւումը կրնայ փոխել առեւտուրի պայմանները, բայց պարտադիր չէ, որ նուազեցնէ Վրաստանի դերը:
Եւրոպայի մատակարարման աղբիւրները բազմազանեցնելու ձգտումը կրնայ շարունակել կարեւորութիւն տալ Հարաւային Կովկասի ուղիներուն: Այստեղ վճռորոշ պիտի ըլլան ենթակառոյցներու ներդրումները, տարանցման անվտանգութիւնը եւ տարածաշրջանի կարողութիւնը` պահպանելու իր տնտեսական նշանակութիւնը:
Հայաստան. Եթէ միջազգային գիներու նուազումը հասնի ներքին շուկային, աւելի մատչելի վառելանիւթը կրնայ մեղմացնել Հայաստանի փոխադրութեան եւ արտադրութեան ծախսերը: Սակայն Երեւանի քաղաքական հաշուարկները աւելի բարդ են: Ան կը փորձէ բազմազանեցնել իր արտաքին յարաբերութիւնները` հաշուի առնելով Ռուսիոյ հետ կապերը, Արեւմուտքին հետ յարաբերութիւնները եւ Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի հետ կարգաւորման գործընթացները:
Եթէ համագործակցութիւնը մնայ տնտեսական, Հայաստանի վրայ ազդեցութիւնը կրնայ սահմանափակ ըլլալ: Իսկ եթէ անիկա վերածուի աւելի լայն համաձայնութեան մը, կրնայ փոխուիլ մեծ տէրութիւններու վարքագիծը տարածաշրջանին մէջ:
Միջին Արեւելքը միաժամանակ նաւթի արտադրութեան, միջազգային փոխադրութեան եւ ռազմական հակամարտութիւններու կեդրոն է: Հետեւաբար ռուսական մատակարարումներու աճը պէտք է դիտարկել ոչ միայն շուկայի, այլեւ անվտանգութեան տեսանկիւնէն:
Սէուտական Արաբիա եւ Ծոցի երկիրներ
Ռուսական նաւթամթերքներու ընդլայնումը կրնայ ճնշել գիներուն վրայ եւ նուազեցնել Սէուտական Արաբիոյ ու Ծոցի երկիրներու եկամուտները, եթէ առաջարկը աճի աւելի արագ, քան` պահանջարկը:
Սակայն տարածաշրջանային պատերազմները, արտադրութեան խափանումները կամ նաւթատար նաւերու երթեւեկութեան սահմանափակումները կրնան գիները բարձր պահել` հակառակ ռուսական մատակարարումներու աճին:
Իրան. Պատժամիջոցներու քաղաքականութեան նոր հարցադրումներ
Ռուսիոյ նկատմամբ սահմանափակումներու մեղմացումը կրնայ Թեհրանի մէջ հարց բարձրացնել, թէ արդեօք Ուաշինկթըն պատրա՞ստ է տնտեսական նկատառումներու հիման վրայ վերանայելու պատժամիջոցներու որոշ դրոյթներ:
Սակայն Իրանի պարագան տարբեր է` իր բանակցային պայմաններով, տարածաշրջանային դերակատարութեամբ եւ անվտանգութեան հարցերով: Ռուսիոյ նկատմամբ որեւէ մեղմացում ինքնաբերաբար չի նշանակեր Իրանի նկատմամբ նոյն քաղաքականութեան կիրարկումը:
Միաժամանակ ռուսական-ամերիկեան յարաբերութիւններու բարելաւումը կրնայ Ուաշինկթընին նոր միջոցներ տալ Միջին Արեւելքի լարուածութիւնը նուազեցնելու համար:
Հորմուզի նեղուցը. Ուժանիւթի անվտանգութեան վճռորոշ կէտը
Հորմուզի նեղուցով նաւերու անվտանգ երթեւեկութիւնը կը մնայ վճռորոշ: Ռազմական գործողութիւններու կամ յարձակումներու շարունակութիւնը կրնայ նուազագոյնի հասցնել ռուսական մատակարարումներու կայունացնող ազդեցութիւնը:
Այսպիսով, նաւթի գինը միայն առաջարկի եւ պահանջարկի արդիւնք չէ: Անիկա նաեւ տարածաշրջանային անվտանգութեան, ռազմական լարուածութեան եւ միջազգային դիւանագիտութեան ցուցանիշ է:
Լիբանանի նման ներմուծող երկրի մը համար միջազգային գիներու անկումը կրնայ թեթեւցնել փոխադրութեան, արտադրութեան եւ ելեկտրականութեան ծախսերը: Ինչպէս անցեալին ականատես` միջազգային գիներու անկումը ինքնաբերաբար չի նշանակեր, թէ լիբանանցի սպառողը պիտի ստանայ նոյն չափով թեթեւացում:
Երեք հնարաւոր զարգացումներ
Ամերիկեան-ռուսական ուժանիւթային համագործակցութեան ապագան կարելի է դիտարկել երեք ուղղութեամբ:
Առաջին` սահմանափակ տնտեսական գործարք. Ռուսական վառելանիւթը կրնայ որոշ չափով նպաստել շուկայի մատակարարումներուն` առանց փոխելու Ուաշինկթընի եւ Մոսկուայի հիմնական քաղաքական անհամաձայնութիւնները: Այս պարագային ազդեցութիւնը հիմնականին մէջ տնտեսական պիտի ըլլայ:
Երկրորդ` աւելի լայն ամերիկեան-ռուսական համաձայնութիւն. Եթէ ուժանիւթային գործարքը դառնայ քաղաքական մերձեցման մաս, Ռուսիա կրնայ վերականգնել իր տնտեսական ազդեցութեան որոշ բաժինը, իսկ Միացեալ Նահանգները նոր բանակցային միջոցներ ձեռք կը բերեն: Տարածաշրջանի երկիրները ստիպուած պիտի ըլլան վերագնահատելու իրենց յարաբերութիւնները մեծ տէրութիւններուն հետ:
Երրորդ` համաձայնութեան ձախողութիւնը եւ նոր լարուածութիւններ.
Ռազմական գործողութիւններու շարունակութիւնը, պատժամիջոցներու խստացումը կամ փոխադրական ճգնաժամը կրնան պահպանել նաւթի գիներու անկայունութիւնը: Այս պարագային Հարաւային Կովկասի այլընտրանքային տարանցիկ ուղիները կրնան աւելի մեծ ռազմավարական արժէք ստանալ:
Այս տարբերակներէն ոչ մէկը տակաւին հաստատուած ապագայ է: Իրական պատկերը պիտի յստականայ փաստացի մատակարարումներու, պատժամիջոցներու փոփոխութիւններու եւ ռազմական ու դիւանագիտական զարգացումներու միջոցով:
Նոր աշխարհակարգի մը նախանշանը ամերիկեան-ռուսական նաւթային համագործակցութիւնը պէտք չէ դիտարկել միայն գիներու հաշուարկով: Հիմնական հարցը այն է, թէ Ուաշինկթըն եւ Մոսկուա կը փորձե՞ն ստեղծել սահմանափակ տնտեսական համագործակցութիւն, թէ՞ գործարքը կրնայ առաջնորդել աւելի լայն քաղաքական փոխըմբռնման:
Հարաւային Կովկասի համար վճռորոշ պիտի ըլլայ մեծ տէրութիւններու եւ տարածաշրջանային դերակատարներու յարաբերութիւններու փոփոխութիւնը: Միջին Արեւելքի համար առանցքային պիտի մնան` նաւթի գիները, Հորմուզի անվտանգութիւնը եւ Իրանի հետ յարաբերութիւնները:
Վերջնական հաշուով, համաձայնութեան իրական կշիռը պիտի որոշուի ոչ թէ անոր շուրջ հնչած յայտարարութիւններով, այլ` անով, թէ անիկա որքանո՛վ պիտի փոխէ ուժանիւթի համաշխարհային հոսքերը եւ մեծ տէրութիւններու քաղաքական հաշուարկները:
