Ամերիկեան Ափը Մերժեց, Որ Ափրիկեան Մշակոյթը Մեռնի

Պատրաստեց՝ ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

Այն պահուն, երբ մանաւանդ Արցախի մէջ ականատես կ՛ըլլանք հայկական մշակութային կոթողներու քանդումին եւ յաճախ իւրացումին, բարի նախանձով կը կարդանք հակառակ երեւոյթին մասին. մարդիկ կը պահպանեն մշակոյթը: «Պի. Պի. Սի.»-ի յօդուածագիր Տեքստըր Սթրոնկ վերջերս անդրադարձած է այս հարցին:

Ն.

Միացեալ Նահանգներու  հարաւարեւելեան ափի երկայնքով Կուլլա Կիչի աւանները կը պահպանեն արեւմտեան Ափրիկէի մէջ արմատներ ունեցող իւրայատուկ մշակոյթ եւ լեզու, որ աշխարհի ոչ մէկ վայրի մէջ կը խօսուի:

Ֆիշ Հոլ լողափին մէջ, որ Հիլթոն Հետ կղզի հիւսիսային ծայրամասի ճահճոտ հատուած մըն է, մակընթացութիւն է: Ֆիշ Հոլը առաջին լողափն էր, ուր ես երբեւէ այցելած եմ մանկութեանս տարիներուն եւ հիմա ինծի հետ բերած եմ 18 ամսական տղաս: Կինս եւ ես կը դիտենք, թէ ինչպէ՛ս ան կը լողայ Հարաւային Քարոլինայի Փորթ Ռոյալ Սաունտի ջուրերուն մէջ:

Ճիշդ այնպէս, ինչպէս ես չէի գիտեր այդ իմ առաջին այցելութեանս ժամանակ, տղաս նոյնպէս պատկերացում չունի, որ իր ոտքերուն տակ գտնուող աւազի եւ աղի ճահիճներուն մէջ կառուցուած է Միացեալ Նահանգներու մէջ ազատ սեւամորթներու առաջին ինքնավար քաղաքը:

Յայտնի` որպէս Միչելվիլ, այդ ստեղծուած է ծագումով արեւմտեան եւ կեդրոնական Ափրիկէի ստրկացուած ժողովուրդին կողմէ, որոնք կը խօսէին աշխարհի մէջ ոչ մէկ այլ տեղ գոյութիւն ունեցող լեզուով` կուլլա:

Այս մարդիկ, որոնք յայտնի դարձան որպէս Կուլլա Կիչի, ի վերջոյ հիմնեցին ազատ բնակավայրեր եւ աւաններ Միացեալ Նահանգներու հարաւ-արեւելքը գտնուող մեկուսացած ծովային եւ արգելապատնէշային կղզիներուն մէջ` զարգացնելով իրենց սեփական իւրայատուկ մշակոյթը, միաժամանակ պահպանելով իրենց բնիկ ափրիկեան աւանդութիւնները:

12 հոկտեմբեր 2026-ին 804 քմ երկայնքով այս հատուածը, որ յայտնի է որպէս Կուլլա Կիչի մշակութային ժառանգութեան միջանցք, նշեց Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի կողմէ Ազգային ժառանգութեան տարածք ճանչցուելու 20-ամեակը: Այս գեղատեսիլ ափամերձ հատուածին մէջ, որ կը տարածուի Հիւսիսային Քարոլինայէն մինչեւ հարաւային Ֆլորիտա, Կուլլա Կիչի մշակոյթը կը շարունակէ ապրիլ իր իւրայատուկ լեզուով, երաժշտական աւանդութիւններով եւ համոզումներով` ճամբորդներուն կարելիութիւն տալով տեսնելու, թէ ինչպէ՛ս ափրիկեան մշակոյթը անմիջական ձեւաւորած է Միացեալ Նահանգները:

Իրենց սեփական աշխարհը

Կուլլա Կիչի մշակոյթը իր արմատներով սկիզբ կ՛առնէ ԺԷ. եւ ԺԸ. դարերէն, երբ ափրիկեան ժողովուրդները աւելի ու աւելի յաճախ կը բերուէին անգլիական գաղութներ, այն տարածքին մէջ, որ այժմ Միացեալ Նահանգներն են, եւ կը ստրկացուէին երկրագործական դաշտերու մէջ աշխատելու համար:

Արեւելեան ափի երկայնքին գտնուող Քարոլինայի դաշտային գօտիի մշակները կը փնտռէին կեդրոնական Ափրիկէի երկիրներէն եւ արեւմտեան Ափրիկէի բրինձի ափէն եկած մարդիկ` օգտագործելով անոնց երկրագործական գիտելիքները` ափամերձ ճահճուտներու եւ կղզիներու մէջ բրինձ, ինտիկօ եւ Սի Այլենտի բամպակ մշակելու համար:

Աշխատանքային պայմանները դաժան էին, բայց նոյն աշխարհագրական մեկուսացումը օգնեց ստրկացուածներուն եւ անոնց սերունդներուն` պահպանել եւ յարմարիլ ափրիկեան մշակութային սովորութիւններուն:

Լեզուն

Արեւմտեան եւ կեդրոնական Ափրիկէի աւանդական կաթսայի մը մէջ պատրաստութեան ձեւի, տեղական ծովամթերքի, բանջարեղէնի, հացահատիկի եւ միսի հետ համադրումը հիմք հանդիսացաւ Կուլլա Կիչի խոհանոցին: Ծովեզերեայ շրջանի կարմիր բրինձը, որ կը ներառէ լոլիկ, համեմներ, խոզի ապխտուած միս եւ երշիկ, յաճախ կը համեմատուի ճոյոֆ բրինձի հետ, որ կաթսայի մը մէջ պատրաստուած բրինձ է` լոլիկով, համեմներով եւ միսով, որ սերտօրէն կապուած է արեւմտեան Ափրիկէի Սենեկամպիա շրջանին:

Արեւմտեան Ափրիկէի պարուրաձեւ զամբիւղագործութեան աւանդութիւնները նոյնպէս յարմարեցուած են ծովեզերեայ շրջաններուն` գործածելով դիւրաւ մատչելի քաղցրահամ խոտ, լորենի, արմաւենի եւ սոճի: «Օղակաձեւ կանչը»` Կուլլա Կիչիի ծէսը, որուն ատեն մասնակիցները շրջանակ կը կազմեն, ապա կը շարժին ժամացոյցի սլաքի հակառակ ուղղութեամբ` ոտքերը կշռոյթով թակելով, ծափահարելով եւ «կանչ ու պատասխան» երգելով, կը յիշեցնէր արեւմտաափրիկեան երաժշտական եւ հոգեւոր սովորութիւններ:

Ափրիկեան աւանդական արուեստները փոխանցուած են ստրուկներէն անոնց սերունդներուն

Կուլլա լեզուի զարգացման յանգեցուց ստրկատէրերու եւ այլ լեզուներով խօսող ափրիկեցիներու հետ հաղորդակցելու անհրաժեշտութիւնը: Լեզուի հիմնական բառապաշարային աղբիւրը գաղութային անգլերէնն է, սակայն ափրիկեան ծագում ունեցող բառեր, ինչպիսիք են` oona (դուք բոլորդ) եւ nyam (ուտել), պահպանուած են կուլլա լեզուին մէջ:

Կուլլա Կիչի անուան ծագումնաբանութիւնն ինքնին մշուշոտ է: Կրնայ ըլլալ, որ «Կուլլա անունը ծագած է Անկոլայէն կամ արեւմտեան Ափրիկէի Կոլա ժողովուրդէն: Կրնայ ըլլալ, որ Կիչը ծագած է Կիսսի ժողովուրդէն կամ` Վրաստանի Օկիչի գետէն», ըսաւ Լուանա Սելարս` մշակութային ժառանգութեան պահպանող եւ Լուքանթրի Կուլլա   կազմակերպութեան հիմնադիրը:

Քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ կղզիներէն շատերուն բնակիչները, որոնք նախկին ստրուկներ էին, կ՛օգնէին Միութեան ուժերուն` որպէս հետախոյզներ, աշխատաւորներ եւ զինուորներ:

1861 թուականին Միութեան ուժերու կողմէ Փորթ Ռոյալ Սաունտի եւ Հիլթոն Հետ կղզիի գրաւումէն ետք, հարիւրաւոր ազատամարտիկներ ապաստան գտան Միութեան սահմաններէն դուրս: 1862 թուականին զօր. Օրմսպի Միչել կղզիի հիւսիսարեւելեան մասին` նախկին ձկնորսական շրջանին մէջ, նախաձեռնեց կառուցումը ազատամարտիկներու քաղաքի մը, որ անոր ի պատիւ անուանակոչուած է եւ վերածուած` ինքնավար քաղաքի:

Քաղաքացիական պատերազմէն ետք, Միութեան ուժերու հեռացումը եւ պատերազմի ժամանակ աշխատատեղերու կորուստը նպաստեցին քաղաքի անկման:

1880-ականներու սկիզբին Միչելվիլը մեծ մասամբ լքուած էր, իսկ 1893 թուականի Մեծ ծովու կղզիի փոթորիկը քանդեց մնացածը: Մինչ այդ, Ծովային կղզիներու Կուլլա Կիչի ժողովուրդը ազատ կեանք կառուցեց:

Այսօր Միացեալ Նահանգներու մէջ շուրջ մէկ միլիոն մարդ կը պնդէ, որ  ունի Կուլլա Կիչիի ժառանգութիւն, անոնց շարքին են` երգիչ Տարիուս Ռաքեր եւ նախկին Առաջին տիկին Միշել Օպաման: Ես անոնցմէ մէկը չեմ. ես սեւամորթ հայր եմ, որ  սեւամորթ զաւակ կը մեծցնեմ ամերիկեան հարաւի մէջ: Ծնողներս զիս բերին Ֆիշ Հոլ, քանի որ կ՛ուզէին, որ ես տեսնեմ վայր մը, ուր ափրիկեան մշակոյթը գոյատեւած է ե՛ւ Միջին անցման, ե՛ւ ժամանակի ընթացքի մէջ, ուր սեւամորթներու կեանքը կը պահպանէ աւելի տեսանելի շարունակականութիւն Ափրիկէի հետ, քան` այն, որ ժառանգած եմ Ալապամայի մէջ: Հիմա` Կուլլա Կիչիի միջանցք մեր եռօրեայ այցելութեան ժամանակ, այդ հասկացողութիւնը ինձմէ կը փոխանցուի տղուս:

Կենդանի ժառանգութիւն

Մեր Հիլթոն Հետ այցելութիւնը ծրագրեցինք Ճունթինի համար, երբ կղզին կը կենդանանայ տօնակատարութիւններու  օրերուն: Ֆիշ Հոլ լողափ մեր այցելութեան յաջորդ օրը ուղեւորուեցանք Պլաֆթոն` պատմական գետային քաղաք, որ հիմնադրուած է 1825 թուականին: Հիլթոն Հետի շքեղ հանգստավայրէն եւ կոլֆի ակումբի երթեւեկէն հեռանալով դէպի Լոքանթրի` մենք անգիտակցաբար կը հետապնդէինք Կուլլա Կիչի ընտանիքներու հետքերը, երբ անոնք հաստատուեցան այս տարածքին մէջ Միչելվիլի լքուելէն ետք:

Երբ մենք ինքնաշարժով կ՛անցնէինք Պլաֆթոնի Հին Թաունով, տեսանք մամուռով պատուած կաղնիներ, տախտակէ տնակներ եւ Մէյ գետի վերեւը գտնուող աղիւսէ սիւներու վրայ բարձրացուած լայն պատշգամներ: Կինս, որ յաճախ մազերը կը փաթթէ աւանդական արեւմտաափրիկեան նախշերով տպուած վզնոցներով, ուրախացաւ` տեսնելով, որ մենք շրջապատուած էինք նոյն գործուածքները կրող սեւամորթ կիներով:

Երբ մօտեցանք Մարտինի ընտանեկան պարտէզ, լսեցինք կշռութաւոր ձայն մը: Տղաս մատով  ցոյց տուաւ  հինգ կամ վեց մարդէ բաղկացած փոքր խումբ մը: Անոնք կը ծափէին եւ ոտքով կը հարուածէին գետնին: Ձայն մը կանչեց: Միւսները պատասխանեցին: Զանգի կանչ…

Օղակաձեւ բղաւոցը կը մնայ Կուլլա Կիչի մշակոյթի կենսական մաս

Անծանօթ մեղեդին ծանօթ կշռոյթով մը խոր հարուածեց զիս: Անոնց երգերը կը հնչէին ինչպէս հին սեւամորթներու քայլերգը, ինչպէս` այն երգերը, որոնք լսելով մեծցած էի Ալապամայի եկեղեցւոյ մէջ: Հիմա անոնք կը զգացուէին որպէս արձագանգներ ովկիանոսի եւ ժամանակի միջոցով: Սկիզբը տղաս  ոտքով հարուածեց, ծափեց եւ ընդօրինակեց այդ ձայները: Ես սովորաբար զուսպ եմ, բայց շուտով կինս եւ ես նոյնպէս սկսանք շարժիլ:

«Զանգի կանչը այդ ազդեցութիւնը ունի,- աւելի ուշ ըսաւ Սելարս: – Կան տօնական զանգեր: Կրօնական զանգեր` միայն չափահասներու համար նախատեսուած զանգեր: Բայց անոնք բոլորը կը գրաւեն ձեր ուշադրութիւնը եւ գրեթէ կ՛աղաչեն ձեր մասնակցութիւնը»:

Մասնակցութեան բաց հրաւէրները Պլաֆթոնի մէջ Կուլլա Կիչիի մշակոյթը այցելուներուն ծանօթացնելու միջոց մըն է: Տեսայ տեղացիներ, որոնք իրենց ուսերուն վրայ քաղցր խոտի զամբիւղներ կը տանէին, լսեցի Կուլլայի խօսքերը դրացիներու միջեւ փոխանցուող` ունա եւ կուին (երթալու) կարճ հատուածներ:

Սելարսի համար լեզուն արտայայտման միայն մէկ ձեւ է: «Կուլլա Կիչիի լեզուն հասկնալը կը նշանակէ հասկնալ, որ մեր ըրած ամէն մէկ բանը կը խօսի», ըսաւ ան:

Նոյնիսկ սնունդը, այսօր ալ, այն կը մնայ սերունդէ սերունդ փոխանցուող յարմարաւէտութիւն: Կուլլա Կիչիի տուներուն մէջ միշտ գոյութիւն ունին ծովային խեցգետիններով եւ եգիպտացորենով ապուր, պուրլու (մէկ կաթսայի մէջ պատրաստուած բրինձ եւ ծովամթերքով ապուր) եւ կամպօ (խիտ ապուր պամիայով, ծովային խեցգետինով եւ երշիկով) այնպիսի ուտեստներ, որոնք կարելի է գտնել Միջանցքի քաղաքներու մէջ:

Կուլլա Կիչիի ճաշատեսակները, ինչպիսին է հոփփին ճոնը, կենսական կապ կ՛ապահովեն անցեալի հետ:

Վերադառնալով Հիլթոն Հետ, ես գացի Ռուպի Լիի յարմարաւէտ վայր մը, բաց աղիւսէ պատերով, որոնք զարդարուած էին Կուլլա Կիչիի արուեստով, պատուիրեցի հոփին ճոն` բրինձով եւ  ոլոռնով պատրաստուած ուտելիք: Առաջին համը ինծի յիշեցուց ճոլոֆը, որ փորձած էի նիկերիացի ընկերոջս տունը:

Հոփին ճոնը  նուազ կծու էր, բայց` ծխագոյն եւ լաւ համեմուած, ինչպէս` մօրս պատրաստած բրինձն ու ոլոռնը: Ափրիկէի եւ տան միջեւ հեռաւորութիւնը կծու մըն էր:

«Մեզի համար ուտելիքը կը ներկայացնէ ապրելակերպ,- ըսաւ Ալեքս Պրաուն, Կուլլայի հինգերորդ սերունդի բնակիչ եւ Հիլթոն Հետի քաղաքային խորհուրդի անդամ մը:-Մեր պատմական  մշակոյթն է, որ կը ստեղծէ այս ուտելիքները: Մէկը կրնայ ունենալ քիչ մը պամիա, մէկը` բրինձ, մէկ ուրիշը` ծովային խեցգետին: Բայց միասին յանկարծ մենք ունեցանք պամիայի կումպօ»:

Պատմութիւններ, որոնք կ՛արժէ պատմել

Այդ օրը աւելի ուշ մենք ինքնաշարժով գացինք  Միչելվիլի պատմական ազատութեան  պարտէզ: Թռչունները կը շրջագայէին  հնամաշ տան մը  կրկնօրինակին վերեւ, մինչ մենք կ՛անցնէինք լքուած ուրուականներու պէս տուներու մօտէն, նախքան Հարիեթ Թապմանի` աւելի քան 700  Կուլլա  Կիչի  ստրուկներու  ազատագրման  գործին մէջ  ունեցած  դերակատարութեան ի պատիւ    պաստառներու  մօտ  յարգանքի  տուրք  մատուցելը:

Հիլթոն Հետ կղզիի այցելուները կրնան տեսնել Միչելվիլի պատմական վայրը

Պրաունի համար Կուլլա Կիչիի մշակոյթը կարեւոր է Ամերիկայի հիմնադրման համար: «Մեր ժողովուրդը Ամերիկայի պատմութեան կարեւոր մասը կը կազմէ,- ըսաւ ան:- Ամերիկեան ժողովրդավարութեան պատմութիւնը կարելի  չէ ամբողջութեամբ պատմել` առանց յիշատակելու Կուլլայի այնպիսի վայրեր, ինչպիսին է Միչելվիլը: Մարդիկ գիտեն Ուիլիամսպուրկը: Մարդիկ գիտեն Ճէյմսթաունը: Անոնք պէտք է ճանչնան Միչելվիլը »:

Թէեւ միջանցքի նշանակումը նպաստած է Կուլլա Կիչիի վայրերու պահպանման, տեղահանութիւնը, նախնիներու հողերու կորուստը եւ  կլիմայի  փոփոխութիւնը  կը շարունակեն այսօր ստուերել Կուլլա Կիչիի  աւաններն ու գիւղերը:

«Մեր հիմնադիրներու հանգչող գերեզմանատուները կը խախտին, կղզիները միացնող ցամաքային նեղուցները անանցանելի են», ըսաւ Սելարս:  Կուլլա  Կիչիի  մշակութային  ժառանգութեան  Միջանցքի յանձնախումբը կը  զգուշացնէ, որ ժառանգներու սեփականութեան տէրերը նոյնպէս ճնշման կ՛ենթարկուին կառուցապատողներու կողմէ:

«Մեր նախնիները այստեղ ոչ միայն հիմնադրած են ազատ քաղաք, այլեւ կառուցած են ամրոց` Ֆորտ Հաուել, այդ ազատութիւնը պաշտպանելու համար,- ըսաւ Պրաուն: – Սեւամորթ զինուորները օգնած են անոր կառուցման 1864 թուականին: Այդ կառուցուած է մեր ձեռքերով եւ տեղադրուած` մեր մարմիններով: Այս հողը կարեւոր է մեզի համար»:

Թէեւ Միջանցքի հողերը կրնան վտանգուած ըլլալ, անոր հարուածային, կենդանացնող լեզուն տակաւին կը տարածուի` կապելով սեւամորթները ափրիկեան սփիւռքի աւանդութիւններու եւ ամերիկեան ժողովրդավարութեան: Տղաս չի յիշեր, թէ ինչպէ՛ս կանգնած է Ֆիշ Հոլ լողափին մէջ: Բայց  յոյսով եմ` օր մը ան կը հասկնայ, թէ ինչո՛ւ զինք հոս բերած եմ: