Ընթացք Առաւ Համազգայինի «Օշական» Գիրքի Ակումբի Գործունէութիւնը

Համատեղ թղթակցութիւն`
ՆԱՆՕՐ ԹԱՇՃԵԱՆ, ՍԱԼԲԻ ՔԻՒՐՔՃԵԱՆ-ԹԱՇՃԵԱՆ,
ԶԱՐՄԻԿ ՊՕՂԻԿԵԱՆ

Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» հրատարակչատան կազմակերպութեամբ եւ հրատարակչատան 95-ամեակին առիթով յառաջացած «Օշական» գիրքի ակումբի երկուշաբթի, 7 սեպտեմբերին տեղի ունեցած առաջին «Զում» ձեւաչափով հանդիպումը համախմբեց երկու տասնեակէ աւելի ընթերցասէրներ` սփիւռքէն եւ Հայաստանէն:

Հանդիպումը, զոր վարեց հրատարակչատան տնօրէն Յակոբ Հաւաթեան, սկսաւ ծանօթացման օրակարգով: Այնուհետեւ ներկայացուեցաւ օրուան քննարկումի հատորը` Յակոբ Օշականի «Ծակ Պտուկը»:

Յայտնենք, որ այս հատորը վերջին անգամ վերահրատարակուած է իբրեւ «Բագին» մատենաշար-դասական շարքով 2024-ին եւ անոր խմբագրութիւնը կատարած է Յարութիւն Քիւրքճեան:

Հաւաթեան իր խօսքին մէջ անդրադարձաւ այս ծրագիրի անհրաժեշտութեան, որ կը միտի հայ գիրքը եւ ընթերցանութիւնը դարձնել ուշադրութեան առանցք: Ան վստահեցուց, որ աշխատանքը հետեւողականութեամբ պիտի ներգրաւէ նոր մասնակիցներ, ու նաեւ հանդիպումներուն նախատեսուած է հիւրընկալել գրողներ եւ գրաքննադատներ:

Գիրքի քննարկումի անցնելէ առաջ, հայ գրականութեան դասատու եւ մանկավարժ Սալբի Քիւրքճեան-Թաշճեան ամփոփ կերպով ներկայացուց Յակոբ Օշականի կենսագրական տեղեկութիւնները, որոնք դերակատար դարձած են գրագէտի-անձի կազմաւորման, մշակած գրական-քննադատական-վերլուծական ստեղծագործ աշխատանքին, ինչպէս նաեւ հայ գրականութեան «Մեծ վարպետ»-ին ունեցած լայնածաւալ ներդրումին` իր աշակերտներէն իսկ քաղուած տպաւորութիւններու ու վկայութիւններու ճամբով:

Սալբի Թաշճեան ընդգծեց Յակոբ Օշականի հարուստ բառապաշարն ու լեզուի ճոխութիւնը, վէպերուն ու պատմուածքներուն մէջ ներկայացուած հարուստ տեղեկութիւններն ու նկարագրութիւնները` գաւառի կեանքը, ժողովուրդին մտայնութիւնը, հայ-թրքական յարաբերութիւնները, եւ այն բնաբանները, որոնց հիւսուածքով ընթերցողը կը ծանօթանայ ժամանակաշրջանի տուեալներուն ու դժուարութիւններուն:

Ակումբի մասնակիցները դիտել տուին, որ հեղինակին վէպերուն շարքին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ «Ծակ Պտուկը»`  իր հոգեբանական խորութեամբ, երգիծանքով եւ գաւառական կեանքի մութ ու մարդկային կողմերու անպաճոյճ եւ իրապաշտ պատկերացումով: Հեղինակը չի փորձեր սրբագրել կամ գեղեցկացնել իրականութիւնը. ան կը ներկայացնէ կեանքը իր բոլոր կոշտ ու դաժան կողմերով:

Վէպը կը նկարագրէ պոլսահայ ու գաւառական միջավայրի մէջ ապրող հասարակութեան մը ներքին կեանքը, ընտանեկան յարաբերութիւններն ու բարքերը: Առանցքային կերպարը` Ծակ Պտուկը, իր միջավայրին մէջ ծաղրուած, հարստահարուած եւ միեւնոյն ատեն ողբերգական դէմք մըն է: Օշական այս կերպարին միջոցով ցոյց կու տայ, թէ ինչպէ՛ս հասարակական ճնշումը, նախապաշարումները եւ մարդկային չարամտութիւնը կրնան աղաւաղել անհատի մը ճակատագիրը: Վէպին մէջ խորապէս քննադատուած են միջավայրի տգիտութիւնը, բամբասանքը եւ մարդկային տկարութիւնները:

Դիտել տրուեցաւ, որ Օշականի գրականութեան ամէնէն ուշագրաւ կողմերէն մէկը անոր համարձակ եւ սահուն նկարագրութիւնն է: Հեղինակը առանց վարանելու` կը ներկայացնէ մարդկային կիրքերը, ցանկութիւնները, զգացումները եւ յարաբերութիւնները:

Մասնակիցները արտայայտուեցան որ «Ծակ Պտուկը» հետաքրքրական եւ արկածախնդրային վէպ մըն է, որ ընթերցողը կը պահէ լարուածութեան մէջ, սակայն գործին իրական արժէքը միայն արկածախնդրութեան մէջ չէ: Օշական իր պատմութեան ընդմէջէն մեզի կը բացայայտէ գիւղի բարքերը, պատիւի հասկացողութիւնը, կնոջ նկատմամբ հասարակութեան վերաբերմունքը եւ սեռային բարոյականութեան երկակի չափանիշները: Այս ամբողջին մէջ Նազիկը` հերոսուհին, կը նկատուի առաջին հերթին զոհ մը: Նազիկին պատմութիւնը կարելի չէ դատել` առանց նկատի առնելու անոր ապրած պայմանները: Ան հազիւ 12-13 տարեկան աղջիկ մըն է, կը մեծնայ տան մը մէջ, ուր հայրը սանձարձակ եւ զեխ կեանք կ՛ապրի: Այսպիսի միջավայր մը բնականաբար իր ազդեցութիւնը պիտի ունենար մանուկի մը մտածելակերպին եւ վարքին վրայ: Նազիկը իր կեանքի այդ փուլին չունէր այն գիտակցութիւնը, փորձառութիւնը եւ ազատ ընտրութեան հնարաւորութիւնը, որ հասուն մէկը կրնայ ունենալ: Իր կեանքի առաջին իսկ սխալի պատճառավ հասարակութիւնը զինք պիտակաւորեց: Զայն մերժեցին, դատեցին եւ պատժեցին, եւ այդ դատապարտումը ի վերջոյ բաժին դարձաւ ծանր ու դաժան ճակատագրի մը:

Հաստատուեցաւ, որ Օշական յաջողած է կեանքի երկու կարեւոր հասկացողութիւնները` մահը եւ սէրը, իրարու շաղկապել ու իբրեւ այդպիսին` իրական փիլիսոփայութիւնը լուսարձակի տակ դնել: Վէպին մէջ մահը եւ սէրը կը քալեն միասին, եւ մէկը միւսով կ՛իմաստաւորուի:

Մասնակիցները անդրադարձան այն հակասութեան, որ կը բացայայտէ այս վէպը: Նազիկին հայրը կը վարէ անբարոյական կեանք մը, սակայն քանի որ տղամարդ է, հասարակութիւնը մեծ մասամբ կը հանդուրժէ այդ վարքը: Նազիկի պարագային, սակայն, նոյն հասարակութիւնը անզիջող է: Այլ խօսքով, այստեղ լուսարձակի տակ կը բերուի արական եւ իգական սեռերու միջեւ տարբերակումը, ուր հասարակութիւնը միշտ ալ կը վերաբերի անարդարօրէն եւ երկակի չափանիշներով: Դիտել տրուեցաւ, որ «Ծակ Պտուկը» անցեալի մը պատմութիւնը չէ, ու անոր ժամանակակից դրսեւորումը մեր ներկային մէջ յամեցող կնոջական իրաւունքներու հաւասարութեան սկզբունքի անբաւարար ընկալումն է:

Մասնակիցները նշեցին նաեւ որ վէպին մէջ Օշականի հերոսուհին եւ զինք իրենց ենթակայութեան տակ առնել փորձող այլ մարդիկ նոյն վէպին մէջ կը համընկնին հայ-թուրք յարաբերութիւններուն եղանակին, ուր հայը եղած է ներշնչող, ստեղծագործ, իսկ թուրքը փորձած է միշտ իշխել անոր կարողութիւններուն: Վէպին մէջ հայ եւ թուրք ժողովուրդներու կողք կողքի ապրելու ընդհանուր նկարագրութեան ընթացքին արդէն իսկ կը բացայայտուին թուրքի տիրապետող ու հակահայ ընթացքի ծալքերը:

Օշականի լեզուն կը բնորոշուի բարդ նախադասութիւններով, հարուստ բառապաշարով եւ գաւառական բարբառային երանգներու բնական գործածութեամբ: Օշականի լեզուն ընթերցողը կը տանի ուրիշ ժամանակաշրջան մը եւ կը ներկայացնէ արեւմտահայ գիւղական կեանք մը, որ այսօր մեծ մասամբ պատմութեան մաս կը կազմէ:

Անդրադարձ կատարուեցաւ Օշականի գործերուն մեծ տարողութեամբ թարգմանուած չըլլալու իրողութեան, հակառակ անոր որ Մարկ Նշանեան հատուածներ թարգմանած է անոր «Մնացորդաց»-ը վէպէն: Ինչ որ վերագրուեցաւ իր բարդ ոճին եւ խորունկ հոգեբանական նկարագրութիւններուն, որոնք թարգմանելու համար մասնագիտական մօտեցումի կարիք կայ:

Օշականի գործին ամէնէն յաջող կողմերէն մէկն ալ այն է, որ ան մեզ չի ձգեր պարզապէս կարդալ եւ անցնիլ: Ան մեզ կը ստիպէ դատել, վերանայիլ մեր չափանիշները եւ հասկնալ, որ երբեմն այն մարդը, որ հասարակութիւնը մեղաւոր կը հռչակէ, իրականութեան մէջ ինքն է հասարակութեան սխալ մտածելակերպին զոհը: Այդ պատճառով ալ «Ծակ Պտուկը» ոչ միայն անցեալի մը պատմութիւնն է, այլ նաեւ` այսօրուան մարդուն առջեւ դրուած հարցադրում մը:

Գիրքին մէջ կը հանդիպինք նաեւ վրէժխնդրութեան հարցին` անհատական միջոցներով վրէժ լուծելու յետամնաց մտածելակերպին:

Հայրենի մասնակիցները յայտնեցին, որ Օշականի գործերը արեւելահայերէնով սակաւ կը գտնեն, որուն պատճառով ալ Հայաստանի ընթերցողներուն Օշականը հասանելի չէ անհրաժեշտ տարողութեամբ: Հատ ու կենտ արեւելահայերէնի վերածուած օրինակներ կան:

Զրուցավարը յայտնեց, որ գիրքի ակումբը կոչած է «Օշական» եւ առաջին ընթերցման գիրքը ընտրած են Օշականի վէպը ճիշդ այս նպատակին համար` խօսելու Օշականի մասին եւ իր գործերու ընթերցումը խթանելու հայրենի թէ սփիւռքահայ բոլոր ընթերցասէրներուն մօտ:

Անդրադարձ կատարուեցաւ նաեւ Գրիգոր Պըլըտեանի «Ծակ Պտուկը» վէպի վերլուծութեան:

Հարց դրուեցաւ, թէ ի՞նչ կարելի է ընել Օշականը կարդալ տալու նաեւ երիտասարդ սերունդին, արդեօ՞ք կրճատուած տարբերակ մը հրապարակել «Ծակ Պտուկը» գիրքէն, որպէսզի աւելի նուազ ծաւալով հասանելի ըլլայ եւ երիտասարդները կարդալու մղէ: Այս ուղղութեամբ հակառակ կարծիք հնչեց, որովհետեւ Օշականը կրճատելով` աղաւաղած կ՛ըլլանք իր գործը: Կարելիութիւն նկատուեցաւ ծաղկաքաղի մը պարունակին մէջ օշականեան որոշ պատմուածքներ փոքր հատորով արժանացնել աշակերտներու ընթերցանութեան:

Զրոյցը տեւեց մէկ ժամ, 15 վայրկեան եւ առիթ հանդիսացաւ օգտաշատ կարծիքներու արտայայտման ու քննարկման:

Հաւաթեան յաջորդ հանդիպումին համար խնդրեց, որ մասնակիցները գիրքերու անուն առաջարկեն:

Յայտնենք, որ երկրորդ հանդիպումը տեղի պիտի ունենայ երկուշաբթի, 5 հոկտեմբերին, Պէյրութի ժամանակացոյցով երեկոյեան 8:00-ին: Պիտի քննարկուի Յակոբ Պարոնեանի «Քաղաքավարութեան վնասները» հատորը:

Մասնակցութեան համար կարելի է ամբողջացնել հետեւեալ լինքը: https://forms.gle/rY1Lys6XhZA6UbCEA