ՀՅԴ Երեւանի քաղաքային կոմիտէի նախաձեռնութեամբ, 8 օգոստոսին Եռաբլուր զինուորական պանթէոնին մէջ տեղի ունեցաւ մայր հայրենիքի մէջ ՀՅԴ-ի վերընձիւղման 36-ամեակին նուիրուած արարողութիւն, եւ ծաղիկներ զետեղուեցան արցախեան պատերազմներու նահատակներու շիրիմներուն:
Պանթէոնի եկեղեցւոյ մէջ կատարուեցաւ հոգեհանգստեան կարգ, արտասանուեցաւ Տէրունական աղօթք` Դադիվանքի նախկին վանահայր եւ Եռաբլուրի Սրբոց Նահատակաց մատրան հոգեւոր հայր Յովհաննէս քհնյ. Յովհաննէսեանի կողմէ, որ այս առիթով արտասանած իր պատգամին մէջ շեշտեց, որ Արցախը հայկական է, իսկ Եռաբլուրը նկատեց հերոսաբլուր:
Ապա օրուան վերաբերող խօսքեր արտասանեցին ՀՅԴ-ի Երեւանի քաղաքային կոմիտէի ներկայացուցիչ Գոռ Սարգսեանը, ՀՅԴ-ի Հայ դատի Կեդրոնական գրասենեակի պատասխանատու Կիրօ Մանոյեանը եւ ՀՅԴ Հայաստանի Գերագոյն մարմինի անդամ, Ազգային ժողովի «Հայաստան» խմբակցութեան պատգամաւոր Գեղամ Մանուկեանը եւ ՀՅԴ-ի անդամ, «Հայաստան» խմբակցութեան պատգամաւոր Արթուր Խաչատրեանը:
Պատմական իրադարձութեան մասին մանրամասնութիւններ ներկայացուց ՀՅԴ «Դրօշակ» պաշտօնաթերթի գլխաւոր խմբագիր Արտաշէս Շահբազեանը, որ առանցքային մասնակիցներէն եղած է այդ կարեւոր իրադարձութեան:
Կիրօ Մանոյեան իր խօսքին մէջ յիշեցուց, որ 8 օգոստոս 1990-ին, Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը հանդէս եկաւ յայտարարութեամբ, եւ բացայայտեց իր կազմակերպական ներկայութիւնը Խորհրդային Հայաստանի մէջ: Իր 12-րդ Ընդհանուր ժողովին` 1933-ին, Դաշնակցութիւնը որոշած էր լուծարել Խորհրդային Միութեան մէջ իր կազմակերպութիւնը, որ շարունակած էր գործել 1921 թուականէն ետք եւս:
«1988 թուականի օգոստոս ամսին գումարուած ՀՅԴ 24-րդ Ընդհանուր ժողովը «Դէպի Երկիր»-ը ճշդել էր գլխաւոր ուղեգիծ, Ղարաբաղեան շարժման եւ ընդհանրապէս Խորհրդային Միութիւնում տեղի ունեցող զարգացումների լոյսի ներքոյ: Վերընձիւղման քայլերը սկսել էին մի քանի ամիս անց եւ աւելի մեծ թափ հաւաքել 1989 թուականին: 1990 թուականի օգոստոսի 8-ի յայտարարութիւնը ՀՅԴ Բիւրոն կատարեց խորհրդակցելով Խորհրդային Հայաստանում եւ Լեռնային Ղարաբաղում արդէն գործող կազմակերպական մարմինների հետ:
«Ինչպէս Միքայէլ Վարանդեանն էր գրել մէկ դար առաջ Դաշնակցութեան հիմնադրութեան մասին, 1990 թուականին եւս, կային դաշնակցականներ, երբ տակաւին չկար դաշնակցական կառոյց: Խօսքը այնպիսի գաղափարի զինուորների մասին է, ովքեր ունէին յեղափոխական նկարագիր, գիտակցուած հայրենասիրութիւն եւ պատրաստակամութիւն` իրենց առաւելագոյնը տալու այդ ճանապարհին: ՀՅԴ կազմակերպական վերընձիւղումը հայ ժողովրդի այդ զաւակներին տուեց հնարաւորութիւն իրագործելու իրենց այդ նպատակները»:
Ապա Մանոյեան խօսեցաւ Արցախի մէջ Դաշնակցութեան դերակատարութեան մասին` նշելով. «1990 թուականի օգոստոսի 8-ի յայտարարութիւնից ընդամէնը ամիսներ անց, Դաշնակցութեան կազմած ջոկատները արդէն Արցախում գործում էին: Յաջորդող 3-4 տարիներին, այդ ջոկատները առանցքային դեր ունեցան Արցախի ազատագրման մարտերում եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան պաշտպանութեան բանակի ձեւաւորման գործում: Այդ ջոկատներում երդուեալ դաշնակցականները մեծամասնութիւն էին, բայց կային նաեւ ոչ երդուեալներ: Միասնաբար, այդ բազմահարիւր նուիրեալները իրենց ներշնչումը ստացել էին ոչ միայն Դաշնակցութեան առաջին երեսնամեակի մարտական նուիրեալներից, այլ նաեւ իրենց ժամանակներին մօտ` նորօրեայ ազատամարտիկներից:
«Արցախեան ազատամարտի առաջին տարիներին, այդ առաջամարտիկներից հարիւրաւորներ զոհուեցին: Նրանց այդ զոհողութիւնը ներշնչեց իրենց յաջորդող սերունդներին, ովքեր մասնակցեցին, նաեւ զոհուեցին հետագայ, յատկապէս 2016 թուականի եւ 2020-ականների կռիւներում, արդէն այլ կազմակերպական դրուածքով, հաշուի առնելով հայոց բանակի առկայութիւնը:
«Այդ հարիւրաւոր նահատակները, սակայն, միայնակ չէին կռւում. նրանց հետ, կողք-կողքի, հայրենի հող ազատագրած, հայրենիքը պաշտպանած շատեր կան, որոնք ճակատագրի բերումով չզոհուեցին. վստահ եմ, նրանցից ոմանք նաեւ այսօր, այստեղ մեր հետ են, իրենց համեստ պահուածքով»:
Կիրօ Մանոյեան խօսեցաւ մերօրեայ կացութեան եւ մարտահրաւէրներուն մասին` նշելով. «Այսօր, մեր հայրենիքը, հետեւաբար նաեւ մեր ժողովուրդը գտնւում ենք շատ ծանր իրավիճակում: Ժամանակաւորապէս կորցրել ենք մեր հայրենիքի մէկ մեծ բաժինը` Արցախը. մեր հայրենի պետութեան` Հայաստանի Հանրապետութեան հարիւրաւոր քառակուսի քիլոմեթր տարածքներ գրաւուած են թշնամի պետութեան կողմից, իսկ այլ ռազմավարական տարածքներ գտնւում են թշնամու ուղղակի սպառնալիքի տակ: Եւ այս իրավիճակի պատճառներից եւ սպառնալիքներից մէկը կեղծ գաղափարախօսութեամբ քաղաքական այն խմբակն է, որ արդէն ութ տարի է, որ իշխում է մեր երկրում»:
Բայց եւ այնպէս ան հաստատեց, որ Դաշնակցութիւնը իր առաքելութիւնը պիտի շարունակէ անվհատ. «Թէեւ ծանր է վիճակը, մեծ են ներքին եւ արտաքին սպառնալիքները, բայց մենք վհատուելու իրաւունք չունենք: Եթէ մենք ցանկանում ենք ունենալ հայկական պետականութիւն, հայկական անկա՛խ պետութիւն, պայքարը շարունակելուց բացի այլընտրանք չունենք: Պայքարի միջոցները կարող են լինել տարբեր, պատշաճեցուած տուեալ պահի պայմաններին եւ հնարաւորութիւններին: Բայց պայքարի նպատակը նոյնն է, չի կարող փոխուել, այն է ստեղծել այնպիսի ազգային պետութիւն, որ կարող է բարօր կեանք ապահովել իր բնակչութեանը, կարող է տիրութիւն անել մեր ժողովրդին` համայն հայ ժողովրդին, կարող է պաշտպանել մեր հաւաքական իրաւունքները:
«Պայքարի միջոցները կարող են փոխուել, բայց այդ պայքարին նուիրուածութիւնը պէտք է լինի ճիշդ այնպէս, ինչպէս կռուի դաշտերում եղել է մեր նահատակների եւ առհասարակ մարտիկների նուիրուածութիւնը` ամբողջական: Այդ նուիրեալների օրինակը, զոհուածների եւ ողջ մնացածների օրինակը, պէտք է առաջնորդի մեզ մեր պայքարում:
«Ինչպէս Քրիստափոր Միքայէլեանն է ասել. «Յարատեւ կռիւ – յաճախ եւ երկար ժամանակ գուցէ անյաջող` չնայած երբեմն նոյնիսկ իր լայն ծաւալին, – ահա թէ ուր է մեր փրկութեան բանալին: Պահպանե՛նք, շարունակե՛նք կռիւը, որպէսզի լայնանայ, ընդարձակուի, եւ ընդարձակուելով` յարատեւի – ահա դէպի մեր նպատակը տանող միակ ճանապարհը»:
«Այսօր, այս վեհ բայց ճնշող ուխտավայրում, մեր բոլոր նահատակների առաջ վերանորոգենք մեր պայքարի, յարատեւ եւ անմնացորդ նուիրումով պայքարի ուխտը», եզրափակեց Կիրօ Մանոյեան:
