ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐԵԱՆ
Դասական եւ ժամանակակից աշխարհաքաղաքական տեսութիւնները ցոյց են տալիս, որ պետութիւնների միջեւ մրցակցութիւնը վաղուց այլեւս չի սահմանափակւում տարածքների ընդարձակմամբ: Որոշիչ նշանակութիւն են ձեռք բերել այն աշխարհագրական կէտերն ու տարածքները, որոնք հնարաւորութիւն են տալիս վերահսկելու հաղորդակցային հանգոյցները, բնական անցումները եւ ռազմավարական միջանցքները: Հէնց այդ պատճառով աշխարհաքաղաքական մրցակցութիւնը յաճախ ծաւալւում է ոչ թէ տարածքի չափի, այլեւ դրա ռազմավարական գործառոյթի շուրջ:
Հորմուզի նեղուցը դրա ամենախօսուն օրինակներից է: Իրանը, իր աշխարհագրական դիրքի շնորհիւ վերահսկելով նեղուցը, այդ առաւելութիւնը վերածել է իր տարածաշրջանային քաղաքականութեան եւ զսպման ռազմավարութեան կարեւոր բաղադրիչի` ձեռք բերելով նաեւ ազդեցութեան լրացուցիչ լծակներ միջազգային յարաբերութիւններում: Այս օրինակը ցոյց է տալիս, որ աշխարհաքաղաքականութեան մէջ որոշիչը ոչ թէ տարածքի չափերն են կամ իրաւական կարգավիճակը, այլ այն ռազմավարական ազդեցութիւնը, որն այդ տարածքն ունի պետութեան հնարաւորութիւնների եւ ուժերի յարաբերակցութեան վրայ:
Այս իմաստով Տիգրանաշէնի նշանակութիւնը եւս պէտք է գնահատել ոչ թէ վարչատարածքային կամ զուտ իրաւական չափանիշներով, այլ այն հարցի տեսանկիւնից, թէ դրա շուրջ կայացուող որոշումներն ինչ ազդեցութիւն կարող են ունենալ Հայաստանի տարածքային կապակցուածութեան, հաղորդակցային անվտանգութեան, ռազմավարական շարժունակութեան եւ, աւելի լայն իմաստով, պետական անվտանգային համակարգի վրայ:
Հետեւաբար, սահմանազատման գործընթացի գնահատման հիմնական չափանիշը պէտք է լինի ոչ միայն դրա իրաւական հիմնաւորումը, այլեւ այն, թէ դրա արդիւնքում ամրապնդւո՞ւմ են, թէ՞ թուլանում պետութեան ռազմավարական դիրքերն ու անվտանգային դիմադրողականութիւնը:
Այս աշխարհաքաղաքական օրինաչափութիւնը Հարաւային Կովկասում առաւել յստակ դրսեւորւում է հաղորդակցային ուղիների շուրջ ձեւաւորուած մրցակցութեան պայմաններում: Վերջին տարիներին տարածաշրջանային մրցակցութիւնն այլեւս չի սահմանափակւում միայն սահմանների եւ տարածքային հարցերի շրջանակով. այն ներառում է նաեւ տարանցիկ ենթակառուցուածքների, հաղորդակցային ուղիների եւ տարածքային կապակցուածութեան նկատմամբ վերահսկողութեան խնդիրները:
Ժամանակակից աշխարհաքաղաքականութեան մէջ հաղորդակցութիւնները վաղուց դադարել են լինել միայն տնտեսական կամ երթեւեկային ենթակառուցուածքներ` վերածուելով ռազմավարական ազդեցութեան, քաղաքական ներգործութեան եւ տարածաշրջանային ուժերի յարաբերակցութեան ձեւաւորման կարեւոր գործօնների:
Այս տրամաբանութեան շրջանակում Ազրպէյճանի կողմից յառաջ մղուող հաղորդակցային օրակարգը դժուար է գնահատել միայն տնտեսական համագործակցութեան կամ սահմանների իրաւական ճանաչման տրամաբանութեամբ: Այն աւելի լայն գործընթացի բաղադրիչ է, որի միջոցով ձեւաւորւում են տարածաշրջանում ուժերի յարաբերակցութեան եւ ռազմավարական ազդեցութեան նոր յարաբերութիւններ:
Այս խորապատկերում սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացը միայն որպէս խաղաղութեան հաստատման իրաւաքաղաքական գործիքակազմ դիտարկելը պահանջում է առաւել խորքային գնահատում: Խաղաղութիւնը, անշուշտ, որեւէ պետութեան բարձրագոյն քաղաքական նպատակներից մէկն է, սակայն միջազգային յարաբերութիւնների փորձը ցոյց է տալիս, որ պատերազմի բացակայութիւնը դեռեւս չի նշանակում կայուն խաղաղութիւն:
Կայուն խաղաղութիւնը ձեւաւորւում է այնպիսի ռազմավարական միջավայրում, որտեղ ուժերի յարաբերակցութիւնը, փոխադարձ զսպման գործիքակազմերը եւ անվտանգութեան համակարգը պատերազմը բոլոր կողմերի համար դարձնում են աւելի ծախսատար, քան խաղաղութեան պահպանումը:
Այդ իմաստով խաղաղութեան համաձայնագիրը սովորաբար ինքնին չի ստեղծում ռազմավարական հաւասարակշռութիւն, այլ իրաւական ձեւ է հաղորդում այն ուժերի յարաբերակցութեանը, որի պայմաններում այդ համաձայնութիւնը ձեռք է բերւում:
Եթէ խաղաղութեան գործընթացը չի ուղեկցւում անվտանգութեան գործուն գործիքակազմերով եւ այնպիսի ուժերի յարաբերակցութեամբ, որը կողմերի համար ստեղծում է ձեռք բերուած կարգաւորումը պահպանելու իրական ռազմավարական խթաններ, ապա այն կարող է ոչ թէ վերացնել հակամարտութեան հիմքում ընկած վտանգները, այլ դրանք տեղափոխել նոր իրաւական եւ քաղաքական միջավայր:
Այդ պայմաններում նախկին հակասութիւնները կարող են պահպանել իրենց ազդեցութիւնը` դրսեւորուելով արդէն նոր ձեւերով եւ ստեղծելով նոր ճգնաժամերի ու ուժի կիրառման հնարաւորութիւնների առաջացման պայմաններ:
Միջազգային յարաբերութիւնների պատմութիւնը փաստում է, որ միայն իրաւական համաձայնութիւնները կամ քաղաքական փոխզիջումները միշտ չէ, որ ձեւաւորում են կայուն խաղաղութիւն, եթէ դրանց հիմքում բացակայում են ուժի կիրառումը սահմանափակող, փոխադարձ վստահութիւն ձեւաւորող եւ ձեռք բերուած կարգաւորումների երկարաժամկէտ կենսունակութիւնն ապահովող արդիւնաւէտ գործիքակազմեր:
Այս իմաստով ուշագրաւ օրինակ է 1990-ականների իսրայէլա-պաղեստինեան խաղաղութեան գործընթացը, մասնաւորապէս` 1993 թուականի Օսլոյի համաձայնագիրը եւ դրան յաջորդած պայմանաւորուածութիւնները, որոնք ստեղծեցին քաղաքական երկխօսութեան եւ փոխադարձ ճանաչման նոր շրջանակ, սակայն չապահովեցին այնպիսի անվտանգութեան համակարգ, որը թոյլ կը տար յաղթահարել խորքային հակասութիւնները եւ ձեւաւորել կայուն խաղաղութիւն:
Այս փորձը ցոյց է տալիս, որ նոյնիսկ քաղաքական համաձայնութիւնը եւ իրաւական պարտաւորութիւնները կարող են մնալ խոցելի, եթէ դրանք չեն ուղեկցւում այնպիսի ռազմավարական հաւասարակշռութեամբ եւ գործնական գործիքակազմերով, որոնք կողմերի համար խաղաղութեան պահպանումը դարձնում են աւելի շահաւէտ, քան ուժային ճանապարհով առկայ կարգաւորումների վերանայումը:
Հետեւաբար, սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացի քաղաքական գնահատականը չի կարող սահմանափակուել միայն դրա իրաւական կամ դիւանագիտական բաղադրիչով: Այն պէտք է ներառի նաեւ հիմնարար հարցադրումը` ձեւաւորուող կարգաւորումն ամրապնդո՞ւմ է, թէ՞ թուլացնում կողմերի ռազմավարական դիրքերը եւ անվտանգային դիմադրողականութիւնը:
Այս տեսանկիւնից Փաշինեանի այն մօտեցումը, ըստ որի` Հայաստանը չի կարող հրաժարուել անկլաւների հարցի քննարկումից` հաշուի առնելով Արծուաշէնի խնդիրը, արտայայտում է իրաւական փոխադարձութեան տրամաբանութիւն: Սակայն տարածքային հարցերի գնահատման դէպքում իրաւական համարժէքութիւնը ինքնին դեռեւս չի նշանակում ռազմավարական համարժէքութիւն:
Նոյն իրաւական սկզբունքի կիրառումը տարբեր տարածքների նկատմամբ կարող է ունենալ տարբեր քաղաքական եւ անվտանգային հետեւանքներ` կախուած դրանց աշխարհագրական դիրքից, հաղորդակցային նշանակութիւնից եւ պետութեան անվտանգութեան համակարգում ունեցած դերից:
Այս խորապատկերում սահմանային հարցերի շուրջ որոշումները չեն կարող գնահատուել միայն այն հիմքով, թէ տուեալ տարածքի վերաբերեալ ինչ իրաւական փաստարկներ կարող են ներկայացուել: Անհրաժեշտ է նաեւ դիտարկել, թէ այդ որոշումներն ի՛նչ ազդեցութիւն կարող են ունենալ պետութեան տարածքային կապակցուածութեան, ռազմավարական շարժունակութեան եւ երկարաժամկէտ անվտանգութեան իրավիճակի վրայ:
Միջազգային յարաբերութիւնների փորձը ցոյց է տալիս, որ իրաւական համարժէքութիւնը միշտ չէ, որ նշանակում է ռազմավարական համարժէքութիւն: Տարբեր տարածքային հարցեր կարող են ունենալ նմանատիպ իրաւական հիմքեր, սակայն դրանց քաղաքական եւ անվտանգային հետեւանքները կարող են էապէս տարբերուել` պայմանաւորուած տուեալ տարածքների աշխարհագրական դիրքով, գործառոյթով եւ պետութեան ընդհանուր ռազմավարական միջավայրում ունեցած նշանակութեամբ:
Հետեւաբար, տարածքային խնդիրների գնահատումը չի կարող սահմանափակուել միայն իրաւական պատկանելիութեան կամ փոխադարձութեան սկզբունքով: Այն պէտք է ներառի նաեւ այն հարցը, թէ ձեւաւորուող կարգաւորումը ինչպիսի ռազմավարական միջավայր է ստեղծում պետութեան համար:
Այս առումով Արծուաշէնի եւ Տիգրանաշէնի հարցերի զուտ «մէկը միւսի դիմաց» սկզբունքով համադրումը կարող է անտեսել այն հանգամանքը, որ տարբեր տարածքներ կարող են ունենալ ոչ նոյնական ռազմավարական նշանակութիւն` նոյնիսկ եթէ դրանց իրաւական կարգավիճակի վերաբերեալ հարցերը ձեւականօրէն համադրելի են:
Խնդիրը միայն այն չէ, թէ որ տարածքն ո՛ւմ վարչական սահմաններում է գտնուելու, այլեւ այն, թէ տուեալ տարածքի շուրջ ընդունուող որոշումն ինչ ազդեցութիւն կարող է ունենալ պետութեան տարածքային կապակցուածութեան, հաղորդակցային հնարաւորութիւնների եւ երկարաժամկէտ անվտանգութեան պատկերի վրայ:
Այս պատճառով սահմանային գործընթացների նկատմամբ պետական մօտեցումը չի կարող սահմանափակուել միայն իրաւական փաստաթղթերի եւ քարտէսագրական ճշգրտումների շրջանակով: Սահմանը պետութեան տարածքային իրաւազօրութեան արտայայտութիւնից աւելին է. այն անվտանգութեան համակարգի բաղադրիչ է, որի միջոցով պետութիւնն ապահովում է իր պաշտպանութիւնը, հաղորդակցային կապերը, տնտեսական կենսունակութիւնը եւ ռազմավարական ինքնուրոյնութիւնը:
Ուստի իւրաքանչիւր սահմանային որոշման իրական նշանակութիւնը պէտք է գնահատել ոչ միայն այն իրաւական ձեւակերպումներով, որոնք ամրագրւում են փաստաթղթերում, այլեւ այն պետական կարողութիւնների եւ ռազմավարական հնարաւորութիւնների տեսանկիւնից, որոնք այդ որոշումը ստեղծում կամ սահմանափակում են ապագայում:
Հէնց այս խորապատկերում Տիգրանաշէնի շուրջ ձեւաւորուած քննարկումը պէտք է դիտարկել որպէս աւելի լայն ռազմավարական ընտրութեան արտայայտութիւն: Դրա հիմնական հարցը միայն այն չէ, թէ ինչպէս կ՛աւարտուի սահմանազատման եւ սահմանագծման գործընթացը, այլեւ այն, թէ ինչպիսի անվտանգութեան մոտել է Հայաստանը փորձում ձեւաւորել նոր տարածաշրջանային պայմաններում:
Այդ ընտրութիւնը վերաբերում է ոչ միայն սահմանային գծերի իրաւական ամրագրմանը, այլեւ այնպիսի պետական միջավայրի ձեւաւորմանը, որտեղ սահմանները կարող են իրականում ապահովել անվտանգութեան, կայունութեան եւ ինքնիշխան որոշումների պահպանման գործառոյթ:
Հետեւաբար, սահմանային գործընթացների քաղաքական գնահատման առանցքում պէտք է լինի ոչ միայն ձեռք բերուած իրաւական ձեւակերպումների ուսումնասիրութիւնը, այլեւ դրանց ռազմավարական հետեւանքների գնահատումը: Կարեւոր է հասկանալ` արդեօք ձեւաւորուող կարգաւորումը բարձրացնո՞ւմ է Հայաստանի պաշտպանունակութիւնը, ամրապնդո՞ւմ ռազմավարական ինքնուրոյնութիւնը եւ մեծացնո՞ւմ երկարաժամկէտ դիմադրողականութիւնը, թէ՞ հիմնականում իրաւականօրէն ամրագրում է այն իրողութիւնները, որոնք ձեւաւորուել են ուժերի յարաբերակցութեան էական փոփոխութեան պայմաններում:
Այս հարցադրումը պէտք է ընկած լինի որեւէ սահմանային գործընթացի գնահատման հիմքում, քանի որ պետութեան համար սահմանը ոչ միայն անցեալի վարչական ժառանգութիւն է, այլեւ ապագայի անվտանգութեան ճարտարապետութեան հիմնարար տարր:
Հայաստանի համար սահմանների հարցը չի կարող սահմանափակուել միայն քարտէսների ճշգրտմամբ. այն պետական ինքնուրոյնութեան աւելի լայն խնդրի մասն է` երկիրը կարո՞ղ է արդեօք ձեւաւորել այնպիսի կարողութիւններ, որոնք թոյլ կը տան ոչ միայն արձագանգել արտաքին գործընթացներին, այլեւ պահպանել որոշումների կայացման ազատութիւնը եւ նուազեցնել արտաքին ճնշումների նկատմամբ խոցելիութիւնը:
Սահմանազատման գործընթացի իրական արժէքը որոշուելու է ոչ միայն քարտէսի վրայ ամրագրուող գծերով կամ իրաւական փաստաթղթերով, այլեւ այն պետական կարողութիւններով եւ ռազմավարական միջավայրով, որոնք կը ձեւաւորուեն դրանցից յետոյ:
Եթէ այդ միջավայրը ապահովում է ռազմավարական հաւասարակշռութիւն, ինքնիշխան որոշումների ազատութիւն եւ երկարաժամկէտ անվտանգութիւն, ապա սահմանների կարգաւորումը կարող է դառնալ կայունութեան հիմք: Հակառակ դէպքում նոյնիսկ իրաւականօրէն ամրագրուած լուծումները կարող են մնալ ժամանակաւոր եւ խոցելի:
(Շար. 2 եւ վերջ)
—
