Պատրաստեց՝ ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ
Պատերազմներու մասին նետերլանտցի փիլիսոփայ Սփինոզայի (1632-1677) խօսքը այս օրերուն շատ դիպուկ է` նկատի ունենալով ժամանակակից «դերակատարները»: Մարդիկ միշտ ալ հարցուցած են, որ կարելի չէ՞ խուսափիլ պատերազմէն: Գոհացուցիչ պատասխան ունի՞ այս հարցումը: Փիլիսոփաներ, մտածողներ, քաղաքական գործիչներ տարաբնոյթ կարծիքներ արտայայտած են:
Ն.
Պատերազմը Անդիմադրելի Մարդկային
Մղո՞ւմ Է, Թէ՞ Պատմական
Եւ Հասարակական Ուժերու Արդիւնք
Այսօրուան պատերազմի մասին մտածողները` ռազմական ռազմավարագէտներէն մինչեւ փիլիսոփաներ եւ միջազգային յարաբերութիւններու մասնագէտներ, մեծապէս կը կեդրոնանան արագ զարգացող արհեստագիտութիւններու եւ հակամարտութեան մնայուն, դաժան մարդկային բնոյթի հատման վրայ: Ժամանակակից խօսակցութիւնը կը շեշտէ, որ թէեւ պատերազմի գործիքները փոխուած են, սակայն բռնութեան, շփման եւ քաղաքական նպատակի հիմնական շարժումը կը մնայ անփոփոխ:
Ապագայ պատերազմի արհեստագիտական պայմանաւորուած բնոյթը
Արհեստական բանականութիւն եւ ինքնավարում
Քրիս Քոքերի նման գիտնականները կը պնդեն, որ արհեստական բանականութեան (ԱԲ) եւ մարդամեքենայի շինութեան արագ զարգացումը կրնայ մարդոց համար վերջին կարելիութիւնը ըլլալ պատերազմի բնոյթը վերահսկելու, նախքան մեքենաները գրաւեն իշխանութիւնը:
Համացանցային պատերազմ
Փիթըր Սինկըր յայտնի է իր աշխատանքով, որ կը վերաբերի համացանցի, մարդամեքենաներու եւ անօդաչու համակարգերու կողմէ մարտադաշտը վերաձեւաւորելուն:
«Արհեստագիտութիւնը` ընդդէմ մարդկայինին» բանավէճ
Հակառակ բարձր արհեստագիտութեան վրայ կեդրոնացման` բազմաթիւ մտածողներ կ՛ընդգծեն, որ «պայքարելու կամքը»` մարդկային տարր, որ շեշտած է 19-րդ դարու սպայ Արտան Պիք, կը մնայ յաջողութեան կարեւորագոյն բաղադրիչը:
«Աւանդական» պատերազմի շարունակականութիւնը
Կլաուզեւիցի արդիականութիւնը. Ժամանակակից հակամարտութիւնները (օրինակ` Ուքրանիա, Միջին Արեւելք) վերածնունդի յանգեցուցած են Քարլ ֆոն Կլաուզեւիցի ուսումնասիրութիւնը, մասնաւորապէս` անոր այն տեսակէտը, որ պատերազմը պետական քաղաքականութեան բանական, թէեւ յաճախ անվերահսկելի գործիք է:
Պետական գործիչներու գերիշխանութիւն
Թէեւ ոչ պետական բռնութիւնը գոյութիւն ունի, ժամանակակից վերլուծութիւնը կը հաստատէ, որ համաշխարհային մեծ հակամարտութիւնները տակաւին մեծապէս կ՛որոշեն պետական գործիչները եւ անոնց լիազօրուած անձերը:
Բարոյագիտական չափանիշը
Արդար պատերազմի աւանդոյթ. Մայքըլ Վալզերի նման մտածողները կը շարունակեն ազդել բարոյագիտութեան բանավէճի վրայ` կեդրոնանալով «jus in bello»-ի (պատերազմի վարքագիծը կարգաւորող կանոններու) վրայ, ինչպիսիք են` մարտիկներու եւ քաղաքացիական անձերու միջեւ խտրականութիւնը եւ համամասնութիւնը:
Պատերազմի «սարսափելիութիւնը»
Ժամանակակից պատերազմի բարոյական վտանգներու վրայ մեծ ուշադրութիւն կը դարձուի, մասնաւորապէս երբ արհեստագիտական մարտերը կը դարձնեն «տեսախաղ» մը, որ կրնայ քողարկել բռնութեան իրականութիւնը:
Պատերազմի քննադատութիւն
Ժամանակակից վերլուծութիւնը յաճախ կ՛արձագանգէ Հովարտ Զինի նման մտածողներուն, որոնք պատերազմը ինքնին նկարագրած են որպէս մարդկային ցեղի թշնամի:
«Նոր» երրորդ համաշխարհային պատերազմը
Հետազօտողներն ու վերլուծաբանները աւելի ու աւելի յաճախ կը քննարկեն, թէ արդեօ՞ք ներկայիս համաշխարհային հակամարտութիւնները (Իրան, Ուքրանիա, լարուածութիւն Ասիոյ մէջ) կը ներկայացնեն համաշխարհային երրորդ պատերազմի կանուխ փուլերը, ինչպէս ուսումնասիրած են վերլուծաբաններ:
Աշխարհաքաղաքական վերլուծաբաններ
«Պատերազմի փոփոխուող բնոյթի կեդրոն» (Օքսֆորտ) եւ «War on the Rocks» (Ժայռերու վրայ) նման կեդրոններու մտածողները իրական ժամանակի վերլուծութիւն կը տրամադրեն հակամարտութիւններու, ինչպիսիք են Ուքրանիոյ եւ Միջին Արեւելքի մէջ պատերազմները:
Հիմնական հասկացողութիւններ` ժամանակակից մտածողութեան մէջ յարմարուողականութեան
Պատերազմի «շփման» արագ յարմարելու կարողութիւնը կը դիտուի որպէս ժամանակակից մարտական գործողութիւններու կեդրոնական գաղափար:
Տեղեկատուական պատերազմ
Քարոզչութիւնն ու ապատեղեկատուութիւնը (խոր կեղծիքներ, սուտեր) կը ճանչցուին որպէս ժամանակակից, մասնատուած լրատուամիջոցներու պատերազմի աւելի լայն, աւելի բարդ տարրեր:
Պատերազմներու «աւարտը»
Պատերազմի աւարտի վերաբերեալ զգալի բանավէճեր կան, յաճախ կ՛ընդգծուի, որ «միայն մեռեալները տեսած են պատերազմի աւարտը», ինչպէս ըսած է Պղատոն:
Պատերազմը դադրեցնելու հիմնական փիլիսոփայական մօտեցումները
Պղատոնի յաճախ մէջբերուող տողը կ՛ենթադրէ անպատկառ, բայց թերեւս իրապաշտ տեսակէտ, որ հակամարտութիւնը բնորոշ է մարդկային բնոյթին եւ քաղաքակրթութեան, ենթադրելով, որ երկարատեւ խաղաղութիւնը անհասանելի իտէալ է:
«Պատերազմը ինքնին մարդկային ցեղի թշնամին է» (Հովարտ Զին). այս տեսակէտը, որ կը բաժնեն ժամանակակից բազմաթիւ գործիչներ եւ խաղաղութեան մտածողներ, կ՛ենթադրէ, որ պատերազմը ընտրութիւն է եւ ընկերային կառոյց, այլ ոչ թէ` կենսաբանական անհրաժեշտութիւն մը, որ պէտք է ամբողջութեամբ վերացուի:
«Մենք կը պատերազմինք, որպէսզի կարենանք խաղաղութեան մէջ ապրիլ» (Արիստոտէլ). այս տեսակէտը պատերազմը կը դիտարկէ որպէս նպատակին հասնելու գործիք կամ միջոց: Վերջնական նպատակը «կարգուկանոնի անդորրութիւնն» է, կամ` երկարատեւ խաղաղութիւնը, ուր պատերազմը արդարացուած է միայն այն պարագային, եթէ այդ կը յանգեցնէ կայուն, արդար եւ բռնութենէ զերծ պետութեան:
«Եթէ կ՛ուզես խաղաղութիւն հաստատել, պէտք չէ խօսիլ ընկերներուդ հետ: Պէտք է խօսիլ թշնամիներուդ հետ» (Էբիկտետոս). ժամանակակից դիւանագէտները շեշտը կը դնեն երկխօսութեան, բանակցութիւններու եւ հակառակորդներու հետ գործակցութեան վրայ` հակամարտութիւնը լուծելու համար, այլ ոչ թէ` միայն ուժի վրայ յոյսը դնելու:
«Պատերազմը միայն մարդկային միտքի գիւտն է» (Մարկարեթ Միտ/Նորման Քազինս). ըստ այս տեսակէտին, քանի որ մարդիկ ստեղծած են պատերազմը, անոնք ունին խաղաղութիւն ստեղծելու մտաւոր կարողութիւն:
Պատերազմը դադրեցնելու կամ կանխելու վերաբերեալ ընդհանուր բնաբաններ եւ ռազմավարութիւններ
Երբ մտածողները կը քննարկեն, թէ ինչպէ՛ս դադրեցնեն կամ կանխեն պատերազմը, ընդհանրապէս կը կեդրոնանան քանի մը հիմնական սիւներու վրայ.
Արդար խաղաղութեան ձգտումը (Օգոստինոս, Ագուինացի, Ռոլս)
Այս աւանդոյթը կը շեշտէ, որ իրական խաղաղութիւնը ոչ միայն պատերազմի բացակայութիւնն է, այլեւ արդարութեան, կարգուկանոնի եւ արժանապատուութեան վիճակ` բոլոր մարդոց համար:
Միջազգային իրաւունքի եւ հիմնարկութեան ամրապնդում
ՄԱԿ-ի նման մտածողներն ու կազմակերպութիւնները կը պաշտպանեն միջազգային իրաւունքը, մարդկային իրաւունքները եւ հաւաքական անվտանգութեան միջոցառումները` նախայարձակումը կանխելու եւ հակամարտութիւնները խաղաղ միջոցով լուծելու համար:
Ոչ բռնի դիմադրութիւն եւ դիւանագիտութիւն (Թոլսթոյ, Կանտի, Մարթին Լութեր Կրտսեր)
Խաղաղասիրական աւանդոյթի մտածողները կը պաշտպանեն չարիքի եւ անարդարութեան դէմ աշխուժ, ոչ բռնի դիմադրութեան գաղափարը` պնդելով, որ բռնի լուծումները միայն կը յաւերժացնեն հետագայ բռնութիւնը:
Կառուցային բռնութեան նուազեցում
Այս մօտեցումը կը կեդրոնանայ պատերազմի խորքային պատճառներուն վրայ, ինչպէս` անհաւասարութիւն, ցեղապաշտութիւն եւ տնտեսական անարդարութիւն, եւ կը ձգտի անոնց դէմ պայքարիլ, այլ ոչ թէ` պարզապէս զինուած հակամարտութեան ախտանիշները բուժել:
Տնտեսական կախուածութիւն եւ գործակցութիւն. ոմանք կը պնդեն, որ առեւտրային եւ տնտեսական կախուածութիւնները, ինչպէս` Եւրոպական Միութեան կազմաւորումը, ազգերու միջեւ պատերազմը միեւնոյն ժամանակ կը դարձնեն անհամաչափ եւ թանկարժէք:
Մարտահրաւէրներ եւ քննադատութիւններ
Ուժային քաղաքականութեան իրականութիւնը. իրապաշտները կը պնդեն, որ գերիշխան պետութիւններու աշխարհին մէջ ուժը ու ազգային շահը միշտ կը յանգեցնեն պատերազմի, որ` «խաղաղութիւնը» յաճախ պարզապէս ժամանակաւոր զինադադար է կամ փոխադարձ զսպման արդիւնք (օրինակ` Պաղ պատերազմի կորիզային զսպումը):
Հակամարտութեան անխուսափելիութիւնը. ոմանք, ինչպէս` Շոփենհաուեր, կը պնդեն, որ աշխարհը բնոյթով անհամաչափելի է, որ կը ղեկավարուի «կոյր կամքով», որ` կռիւն ու տառապանքը կը դարձնեն գրեթէ անխուսափելի:
«Կեղծ խաղաղութեան» խնդիրը. կարգ մը մտածողներ, ինչպէս` Ռուսոն, կը քննադատեն հնազանդութեան կամ ստրկութեան միջոցով ձեռք բերուած խաղաղութիւնը` պնդելով, որ նման վիճակը նոյնքան անարդար է, որքան` ինքնին պատերազմը:
Ի վերջոյ, մտածողները բաժնուած են. ոմանք կը կարծեն, որ պատերազմը մարդկային գոյութեան անխուսափելի մասն է, մինչ միւսները կը կարծեն, որ բանականութեան, բարոյական սկզբունքներու եւ միջազգային գործակցութեան ճիշդ կիրարկման պարագային, մարդկութիւնը կրնայ շարժիլ դէպի «դրական խաղաղութիւն», որ կը բնութագրուի ներդաշնակութեամբ եւ կառուցային բռնութեան բացակայութեամբ:
Հինէն ի վեր փիլիսոփաները բազմիցս բախած են հետեւեալ հարցումին. պատերազմը անդիմադրելի մարդկային մղո՞ւմ է, թէ՞ պատմական եւ ընկերային ուժերու հետեւանք:
«Ֆրանսան պէտք է պատրաստ ըլլայ տղաք կորսնցնելուն»: Այս խօսքով, որոնք ըսուած են 18 նոյեմբեր 2025-ին, Փարիզի Վերսայի դահլիճին մէջ հաւաքուած Ֆրանսայի քաղաքապետներու առջեւ, Զինուած ուժերու գլխաւոր սպայակոյտի պետ, զօրավար Ֆապիէն Մանտոն ապշեցուցած է լսարանին մէջ ներկաներէն շատերը: Յանկարծ Ուքրանիոյ մէջ ռմբակոծումներու ձայնը շատ աւելի մօտեցաւ: Ան զգուշացուց, որ ռուսական ուժերու եւ ֆրանսական բանակի միջեւ «բախում» հնարաւոր է տեղի ունենայ երեք կամ չորս տարի ետք: Անոր խօսքերը հակասութիւններ յառաջացուցին, բայց նաեւ գիտակցութեան պահ եղաւ: Այո՛, պատերազմը կրնայ վերադառնալ արեւմտեան Եւրոպա` իրեն հետ բերելով տառապանքներ եւ կարճատեւ կեանքեր: Այն միտքը, որ մենք պաշտպանուած չենք նման բռնութենէ, կը թուի անհեթեթ եւ անիմաստ: Բայց այդ այլեւս անկարելի է: Եւ հիմա բոլորը կրկին կը բախին հարցումի մը, որ կը թուի միամիտ, բայց իրականութեան մէջ` ցաւալի. ինչո՞ւ պատերազմ:
Պատմութեան երկու մեծագոյն միտքերը` Ալպերթ Այնշթայն եւ Սիկմոնտ Ֆրոյտ, 1930-ականներու սկիզբը որոշեցին պատասխանել այս հարցումին: Կրնա՞ր մարդկութիւնը երբեւէ ազատիլ անկէ:
Այնշթայն ամբողջ կեանքին ընթացքին հաւատարիմ խաղաղասէր էր, որ պատերազմը կը նկատէր մարդկային յառաջընթացի բարբարոսական խոչընդոտ` յայտնի զգուշացումով, որ թէեւ ինք չի գիտեր, թէ ի՛նչ զէնքերով պիտի մղուի համաշխարհային երրորդ պատերազմը, սակայն չորրորդը պիտի մղուի գաւազաններով ու քարերով: Ան կը պաշտպանէր համաշխարհային կառավարումը եւ զինաթափումը` լիակատար ոչնչացումը կանխելու համար: «Պէտք է ստեղծել ազգային պետութիւններու համակարգը փոխարինող վերազգային կազմակերպութիւն մը: Խաղաղութիւնը չի կրնար պահպանուիլ ուժով, այլ միայն` փոխըմբռնումով», կ՛ըսէր ան:
Սիկմոնտ Ֆրոյտ պատերազմը կը դիտարկէր որպէս մարդկութեան բնածին, ենթագիտակցական կործանարար մղումներու անխուսափելի ժայթքում, որ քաղաքակրթութիւնը չի կրնար ամբողջովին ճնշել: «Խաղաղութիւնը կը պահանջէ յուզական կապերու խթանում եւ հակամարտութիւնները կառավարելու համար ուժեղ, միջազգային մարմինի մը ստեղծումը», գրած է ան: Ֆրոյտ կ՛եզրակացնէ, որ բնածին մղումներու պատճառով պատերազմը չի կրնար ամբողջովին վերացուիլ, այլ միայն` մեղմացուիլ քաղաքակրթութեան զարգացման եւ միջազգային գործակցութեան միջոցով:
