Ազատութեան Համար Պայքարի Ձայնը Երբեք Չի Լռում*

ԱՐԱ ՊՈՒԼՈՒԶԵԱՆ

Արցախեան շարժման յոբելենական տարեդարձի նշումը վերստին ապացուցում է, որ ազատութեան համար պայքարի ձայնը երբեք չի լռում: Այսօր, երբ մենք հաւաքուել ենք Լիբանանում` նշելու արցախեան շարժման այս պատմական օրը, որն իրաւամբ Արցախի պետական տօնացոյցում ամրագրուած է որպէս «Վերածննդի օր», մեր սրտերը լցուած են ե՛ւ ցաւով, ե՛ւ հպարտութեամբ:

1988 թուականի փետրուարի 20-ը դարձաւ հայ ժողովրդի նորագոյն պատմութեան շրջադարձային պահը. Արցախը բարձրացրեց իր ձայնը` պահանջելով ազատութիւն, արժանապատուութիւն եւ վերամիաւորում մայր Հայաստանին: Այսօր, երբ մեր ժողովուրդը կրկին կանգնած է ճակատագրական փորձութիւնների առաջ, մենք պարտաւոր ենք վերարժեւորել այդ շարժման խորհուրդը, նրա թողած ժառանգութիւնը եւ մեր միասնական պայքարի անկոտրում կամքը:

Լիբանանահայութիւնը տասնամեակներ շարունակ եղել է Հայ դատի եւ ազգային պահանջատիրութեան բաբախող սիրտը: Այսօրուայ այս միջոցառումը եւս մէկ անգամ փաստում է, որ հեռաւորութիւնն ու կորուստը չեն կարող տկարացնել հայրենիքի ցաւով ապրողի կամքը:

1988-ի փետրուարի 20-ին Ստեփանակերտում գումարուած Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարզխորհրդի արտահերթ նիստը, արձագանգելով տասնամեակների ընթացքում կուտակուած ազգային, մշակութային եւ տնտեսական ճնշումներին, միաձայն որոշում ընդունեց դիմել Ազրպէյճանի, Հայաստանի եւ ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդներին` պահանջելով մարզի դուրսբերումը Ազրպէյճանի կազմից եւ միացումը Հայաստանին: Թէեւ այն ձեւակերպուած էր որպէս խնդրագիր, իրականում դա ազատագրութեան հռչակագիր էր:

Այս որոշումը ծնուեց  երկար տարիների նուաստացումների, տնտեսական մեկուսացման, մշակութային եւ լեզուական իրաւունքների խախտման, բնակչութեան կազմի արհեստական փոփոխութիւնների եւ ազգային ինքնութեան վտանգի գիտակցումից: Արցախահայութիւնը, լինելով իր պատմական հայրենիքում, ապրում էր օտար վարչակարգի ներքոյ` զրկուած լինելով սեփական լեզուով կրթութիւն ստանալու, մշակոյթը պահպանելու, տնտեսական զարգացում ապահովելու հնարաւորութիւններից: Այս ամէնը յանգեցրեց զանգուածային արտագաղթի, ազգային ինքնութեան կորուստի վտանգի եւ ժողովրդի համատարած դժգոհութեան:

Այդ օրը ներկայացուած դիմումը իրականում հանդիսանում էր ազգային ինքնորոշման իրաւունքի իրացման համարձակ քայլ: Այն կարեւոր էր ոչ միայն իրաւական, այլեւ` բարոյական իմաստով. այն ցոյց տուեց, որ Արցախի ժողովուրդը պատրաստ է իր ճակատագիրը տնօրինել ինքնուրոյն, խաղաղ եւ օրինական ճանապարհով: Սակայն հէնց այս օրինական պահանջի դէմ էր ուղղուած Ազրպէյճանի իշխանութիւնների հակազդեցութիւնը` փորձելով խոչընդոտել խորհրդի նիստի գումարումը, ճնշում գործադրել պատգամաւորների վրայ եւ ամէն կերպ խափանել պատմական որոշման ընդունումը: Այդուհանդերձ, ժողովուրդը չընկրկեց, եւ այդ օրը դարձաւ ազգային զարթօնքի խորհրդանիշ` Վերածննդի օր:

Արցախի ժողովրդի օրինական պահանջին Ազրպէյճանի պատասխանը եղաւ բռնութիւնը: Փետրուարի 27-29-ը Սումկայիթում կազմակերպուեցին հայերի զանգուածային ջարդեր` պետական մարմինների թողտուութեամբ եւ խրախուսմամբ: Սումկայիթի ոճրագործութեանը յաջորդեցին արիւնալի դէպքերը Պաքւում, Կիրովապատում, Շամխորում եւ այլուր, ինչի պատճառով շուրջ 350.000 հայեր բռնի տեղահանուեցին Ազրպէյճանից: Այդ օրերին հայութիւնը հասկացաւ, որ իր գոյութեան իրաւունքը պաշտպանուած չէ օրէնքով, եւ այն պէտք է նուաճել համազգային դիմադրութեամբ:

Սումկայիթի եւ հետագայ ջարդերը ոչ միայն մարդկային ողբերգութիւն էին, այլեւ խորապէս ազդեցին ազգային ինքնագիտակցութեան վրայ: Հայ ժողովուրդը գիտակցեց, որ խաղաղ եւ օրինական պահանջները բախւում են բռնութեան պատին, եւ որ` ինքնորոշման իրաւունքը հնարաւոր է պաշտպանել միայն համազգային դիմադրութեամբ եւ անհրաժեշտութեան դէպքում` զինուած պայքարով: Սումկայիթը դարձաւ նոր ցեղասպանութեան սպառնալիքի խորհրդանիշ, իսկ միջազգային հանրութեան լռութիւնը` արդարութեան բացակայութեան վկայութիւն:

Դաշնակցութիւնը, լինելով անկախութեան եւ միացեալ Հայաստանի գաղափարի կրողը, իր ողջ ներուժով կանգնեց Արցախի ժողովրդի կողքին: Դաշնակցութիւնը դարձաւ դիմադրութեան առաջամարտիկը` կազմակերպելով թէ՛ տեղեկատուական-քաղաքական աշխատանքը սփիւռքում եւ թէ՛ կամաւորական ջոկատների ձեւաւորումը հայրենիքում:

ՀՅԴ-ն դիմադրեց ոչ միայն արտաքին` ազրպէյճանական եւ խորհրդային ճնշումներին, այլեւ ներքին` Հայաստանի օրուայ իշխանութիւնների կողմից դրսեւորուող անվստահութեանը եւ նոյնիսկ հակազդեցութեանը: Խորհրդային տարիներին Դաշնակցութիւնը պահպանեց անկախութեան եւ միացեալ Հայաստանի գաղափարը, հաւատարիմ մնաց ազգային- ազատագրական պայքարի գաղափարին, դարձաւ ազգային ինքնութեան պահպանման երաշխիք: Արցախեան շարժումը ապացուցեց, որ այդ գաղափարը կենսունակ է եւ կարող է վերածուել իրականութեան: ՀՅԴ Ընդհանուր ժողովը բանաձեւել է  պատմական ճշմարտութիւնը. «Արցախն ու Դաշնակցութիւնը բնական դաշնակիցներ են»:

1989 թուականի դեկտեմբերի 1-ին Հայաստանի Գերագոյն խորհուրդը եւ ԼՂԻՄ-ի Ազգային խորհուրդը համատեղ որոշում ընդունեցին` ճանաչելով Արցախի միացումը Հայաստանին: Այս որոշումը ոչ միայն իրաւական, այլեւ քաղաքական ու բարոյական նշանակութիւն ունէր. այն դարձաւ Հայաստանի անկախութեան հռչակագրի հիմքը, որտեղ յստակ նշուած էր, որ Արցախի ինքնորոշման իրաւունքը եւ նրա միացումը Հայաստանին ազգային նպատակ է:

Անկախութեան շարժման հիմնական թեզերը ձեւաւորուեցին հէնց Արցախի հարցի շուրջ` ընդգծելով, որ Հայաստանի պետականութեան վերականգնումը անբաժանելի է Արցախի ազատագրման եւ ազգային միասնութեան գաղափարից: Այս գաղափարը դարձաւ համազգային համախմբման առանցք, որի շուրջ ձեւաւորուեց նոր պետականութիւնը: Արցախը Հայաստանի անկախութեան սրտի բաբախումն էր:

Արցախի եւ մայր Հայաստանի  վճռակամութիւնը, սփիւռքի մեր հայրենակիցների օժանդակութիւնները, եռամիասնութեան կայացումը  յանգեցրին նրան, որ Արցախը կարողացաւ ոչ միայն պաշտպանել իր գոյութիւնը, այլեւ` ստեղծել անկախ պետականութիւն:

Այսօր Արցախի կորուստը ոչ միայն տարածքային, այլեւ հոգեւոր, տնտեսական եւ ռազմավարական հարուած է ամբողջ հայութեանը:

Արցախը երեք տասնամեակ ապրեց որպէս անկախ պետութիւն` յաղթահարելով պատերազմների, շրջափակման, տնտեսական դժուարութիւնների եւ միջազգային մեկուսացման փորձութիւնները: Այս տարիները դարձան ազգային-ազատագրական պայքարի իրական լինելու վկայութիւն, որի հիմքում ընկած էր անհատի եւ ազգի ազատութեան, արժանապատուութեան եւ ինքնորոշման գաղափարը: Արցախի պետական զարգացման հոլովոյթը ոչ  միայն ռազմական յաղթանակի արդիւնք էր, այլեւ` պետական կառավարման համակարգի, քաղաքացիական հասարակութեան, ժողովրդավարութեան եւ տնտեսական զարգացման օրինակելի ապացոյց: Այս զարգացման հոլովոյթում անուրանալի է Դաշնակցութեան դերն ու անմնացորդ նուիրումը:

Արցախը դարձաւ ազատութեան եւ արդարութեան խորհրդանիշ` ապացուցելով, որ խաղաղ համակեցութիւնը հնարաւոր է միայն ազատ եւ հաւասար իրաւունքներով ազգային պետական համակարգերի գոյութեան պայմաններում: Մշտական խաղաղութիւնը կարող է հաստատուել միայն այն դէպքում, երբ բոլոր ազգերը ունենան զարգացման հաւասար հնարաւորութիւններ, իսկ ինքնորոշման իրաւունքը ճանաչուի որպէս միջազգային իրաւունքի անկիւնաքար:

2018 թուականին  Հայաստանում տեղի ունեցած «թաւշեայ յեղափոխութիւնը»  յանգեցրեց ազգային արժէքների, արտաքին քաղաքական ձեռքբերումների եւ անվտանգութեան համակարգի փլուզման: Նոր իշխանութիւնները սկսեցին կասկածի տակ դնել ազգային իտէալները, Արցախի հարցի առաջնահերթութիւնը եւ արտաքին քաղաքականութեան  ուղղութիւնները: Մեր թշնամիները օգտուեցին այս խարխուլ իրավիճակից: Այս ամէնը յանգեցրեց 2020 թուականի պատերազմին, որի ընթացքում հայկական կողմը կրեց ծանր պարտութիւն` կորցնելով Արցախի մեծ մասը, ունենալով հազարաւոր զոհեր եւ տեղահանուածներ: Պարտութիւնը ցոյց տուեց, որ ազգային արժէքների նսեմացումն ու հասարակութեան պառակտումը ճակատագրական հետեւանքներ են ունենում:

2023 թուականի սեպտեմբերին Ազրպէյճանի նոր յարձակման արդիւնքում Արցախի ողջ հայ բնակչութիւնը բռնի կերպով տեղահանուեց` դառնալով  ցեղային զտման զոհը: Դա շարունակութիւնն էր փանթուրքիստական նկրտումների հետեւանքում դեռ 1800-ական թուականներից սկսած օսմանցիների, ապա Թուրքիայի եւ այժմ Ազրպէյճանի կողմից իրականացուող ցեղասպանութեան: Աւելի քան 120.000 արցախահայեր ապաստանեցին Հայաստանում` կանգնելով ընկերային, իրաւական, բնակարանային եւ հոգեբանական լուրջ խնդիրների առաջ:

Վերջին տարիներին Հայաստանում նկատւում է ազգային արժէքների, Եկեղեցու եւ հայրենասիրական դաստիարակութեան համակարգուած թուլացում: Կառավարութիւնը թիրախաւորել է Հայ առաքելական եկեղեցին` փորձելով նուազեցնել նրա դերը հասարակական կեանքում, փոխել կրթական ծրագրերը` հանելով ազգային եւ քրիստոնէական արժէքների ուսուցումը, աղաւաղել պատմութիւնը եւ հայրենասիրական դաստիարակութիւնը: Այս ամէնը ստեղծում է կեղծ պատկեր Հայաստանի մասին` այն դարձնելով  նիւթապաշտ եւ ազգային արժէքներից զուրկ պետութեան:

Այսօր, երբ մեր ժողովուրդը կանգնած է գոյաբանական մարտահրաւէրի առաջ, նման քաղաքականութիւնը վտանգում է մեր ազգային ինքնութիւնը, միասնականութիւնը եւ ապագան:

Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը միշտ եղել է անկախ եւ միացեալ Հայաստանի գաղափարի կրողը, յատկապէս` սփիւռքում, երբ խորհրդային բռնութեան օրերին հայրենիքում այդ գաղափարը ճնշուած էր: Դաշնակցութիւնը սերունդէ սերունդ պահպանել է ազգային ինքնութեան, ազատութեան եւ արդարութեան գաղափարը` կազմակերպելով կրթական, մշակութային եւ քաղաքական աշխատանք, սատարելով հայրենիքին եւ պայքարելով ազգային իրաւունքների համար:

Արցախի ազատագրումը   այս գաղափարախօսութեան մարմնացումը դարձաւ եւ ապացուցեց, որ ազգերի ինքնորոշումն ու ազատութեան ձգտումը ոչ թէ երազանք են, այլ` իրագործելի նպատակ: Հայ ժողովուրդը կրկին կանգնած է ճակատագրական փորձութեան առաջ, իսկ Դաշնակցութիւնը շարունակում է մնալ ազգային գաղափարախօսութեան եւ դրա համար մղուող պայքարի առաջամարտիկը:

Այսօր, երբ մեր հայրենակիցները տեղահանուած են,  երբ Արցախի ժողովուրդը ժամանակաւորապէս զրկուած է հայրենի հողից, մենք պարտաւոր ենք պահպանել պետական  կառոյցները, հաւաքական արժանապատուութիւնն ու իրաւունքները: Պէտք է միջազգային հարթակներում շարունակենք ինքնորոշման իրաւունքի պաշտպանութիւնը, պայքարենք վերադարձի իրաւունքի, գերիների ազատ արձակման, մշակութային եւ կրօնական արժէքների պահպանման ուղղութեամբ: Այս բոլոր ուղղութիւններով պայքարը պէտք է դառնայ մեր առօրեան:

Միայն համազգային համախմբմամբ, արժանապատուութեան եւ իրաւունքների պաշտպանութեան աննահանջ պայքարով կարող ենք վերականգնել մեր կորցրածը, ապահովել մեր ժողովրդի ապագան եւ դուրս գալ այս գահավիժող  պարտուողական ընթացքից:

Այս ամէնը հնարաւոր է Հայաստանում իշխանափոփոխութեան միջոցով` համահայկական առաջնահերթութիւն դարձնելով  ազգային արժէքների վերականգնումը: Պէտք է մերժենք` նիւթապաշտութիւնը, բարոյական անկումը, պարտուողականութիւնը: Առաջիկայ յունիսի 7-ի ընտրութիւնները վճռորոշ են մեր ժողովրդի ապագայի համար: Սա լինելու է ընտրութիւն յարմարուողականութեան եւ պայքարի միջեւ, ծնրադիր գոյութեան եւ արժանապատիւ կեանքի միջեւ: Մենք պարտաւոր ենք տէր կանգնել մեր տեսակին:

Մեր պայքարը ազատութեան համար է, իսկ ազատութիւնը համամարդկային արժէք է:  Իրական ազատութիւնն  ու արդարութիւնը կարող են գոյութիւն ունենալ միայն այնպիսի աշխարհում, որտեղ կայ ազգերի համերաշխութիւն: Քաղաքակրթութիւնը կարող է ծաղկել միայն այն դէպքում, երբ բոլոր ազգերը ապրում են ազատ, արժանապատիւ եւ հաւասար իրաւունքներով:

«Յարատեւ կռիւ, յաճախ եւ երկար ժամանակ գուցէ անյաջող`  չնայած երբեմն նոյնիսկ իր լայն ծաւալին, ահա թէ ուր է մեր փրկութեան բանալին: Պահպանե՛նք շարունակե՛նք կռիւը, որպէսզի լայնանայ, ընդարձակուի, եւ ընդարձակուելով` յարատեւի, ահա դէպի մեր նպատակը տանող միակ ճանապարհը», սա է կտակել մեզ ազատագրական պայքարի ռահվիրայ Քրիստափոր Միքայէլեանը: Այլ ելք չունենք, մենք պարտաւոր ենք շարունակել պայքարը, մերժենք այն կործանարար թեզը, թէ Արցախի հարցը լուծուած է կամ փակուած: Արցախը սոսկ տարածք չէ, որը կարելի է յանձնել ու մոռանալ: Արցախը մեր ազգային պատուի չափանիշն է, իսկ առանց պատուի չկայ խաղաղութիւն եւ չի կարող լինել ապագայ: Թող մեր սրտերում միշտ վառ մնայ Արցախի ազատութեան կրակը: Համոզուած ենք`  Արցախը ազատագրուելու է, որովհետեւ ազատութեան ձգտումը չի կարող պարտուել:

Փա՛ռք հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի ճամբին նահատակուած հազարաւոր հայորդիներին:
Փա՛ռք պայքարի կրակը վառ պահող հայորդիներին:
Կեցցէ՛ ազատ, անկախ, միացեալ Հայաստանը:

 * ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչին խօսքը` Արցախի ազատագրական պայքարի 38-ամեակին նուիրուած «Յաւերժական Արցախ» խորագիրը կրող ձեռնարկին: