ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Արցախը Հայաստանի վերամիաւորելու նպատակով սկսած շարժումը կանխելու առաջադրանքով Ազրպէյճան որոշեց արիւնալի գործողութիւններով, ջարդերով ու տեղահանութիւններով ահաբեկել հայութիւնը:
Սումկայիթի մէջ 26 փետրուար 1988-ին տեղի ունեցաւ Ազրպէյճանի համայնավար կուսակցութեան քաղաքային կոմիտէին կազմակերպած հանրահաւաքը:
Սումկայիթ կը գտնուի Պաքուէն հիւսիս` Կասպից ծովու ափին, ունէր 224 հազար բնակչութիւն, որուն 18 հազարը հայեր էին:
Սումկայիթի մէջ կիրքերը բորբոքելու համար հակահայ տրամադրութիւններ հրահրուեցան եւ ստայօդ լուրեր տարածուեցան իբր թէ Հայաստանի մէջ ազրպէյճացիներու զանգուածային սպանութիւններ կը գործուէին եւ անոնց ունեցուածքը կը թալանուէր: Իւրաքանչիւր խօսքէ ետք «Մա՛հ հայերուն» կոչը կը հնչէր: Իշխանութիւնները հայերու բնակարաններու ցուցակներ պատրաստեցին, տասնէն տասնհինգ հոգինոց խումբեր կազմեցին եւ անոնց դերերը բաշխեցին, մետաղաձողեր եւ այլ գործիքներ պատրաստեցին ոճիրը իրականացնելու համար, նաեւ թմրեցուցիչներ ու ոգելից ըմպելիներ բաժնեցին: Հայերու հեռաձայնային կապը խզուեցաւ, եւ պայմանական ու ազդանշանային համակարգեր գործի դրուեցան հայերու տեղերը բացայայտելու համար:
Հայերու դէմ ջարդերը սկսան փետրուար 27-ի երեկոյեան:
Ազրպէյճանցի ջարդարարներու խումբերը մինչեւ փետրուար 29 հետեւողականօրէն քաղաքը «մաքրեցին» հայերէն:
Երեք օր շարունակ զարհուրելի սպանդը շարունակուեցաւ: Մարդիկ կը սպաննուէին իրենց տուներուն մէջ կամ փողոցները հանուելով սուրի կը քաշուէին: Ինկան հազարէ աւելի զոհեր: Շատեր խոշտանգումներէ ու կտտանքներէ ետք ողջ-ողջ հրկիզուեցան: Հարիւրաւոր կիներ ու աղջիկներ եւ մեծաթիւ անչափահասներ բռնաբարուեցան: Հայերու բնակարանները թալանուեցան ու աւերուեցան, անոնց արհեստանոցները, խանութները, հաստատութիւնները եւ ինքնաշարժները հրկիզուեցան:
Փետրուար 28-ի երեկոյեան բանակային ստորաբաժանումներ մտան Սումկայիթ: Միայն փետրուար 29-ի երեկոյեան բանակի ստորաբաժանումները վճռական գործողութիւններու դիմեցին եւ կանխեցին հետագայ ջարդերը:
Ջարդերէն ետք Սումկայիթի 18 հազար հայերը տեղահան եղան եւ հեռացան երկրէն:
Խորհրդային Միութեան դատախազութիւնը քրէական գործ յարուցեց Սումկայիթի մէջ տեղի ունեցածին առիթով: Դատական պատասխանատուութեան ենթարկուած մեղադրեալներուն ոչ ամբողջական քննութեան կազմակերպումը բացառեց յանցագործութեան իրական կազմակերպիչներու յայտնաբերումը:
Այս ահաւոր սպանդը գործածներուն ձեռք կը սեղմէ եւ անոնց մնայուն զիջումներ կը կատարէ այսօր Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնը, յատկապէս` վարչապետը:
Պատմութիւնը դասագիրք է, պէտք է դասեր քաղել հոնկէ:
