ՎԵՐԱ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
Մեր աշխատակիցին յօդուածին տեղ կու տանք, առանց բաժնելու յատկապէս ներիրանեան իրադարձութիւններուն հիմնական շարժառիթներուն մասին անոր վերլուծումը կամ ընդհանրապէս պատճառահետեւանքային շղթային քաղաքական ընկալումը:
ԽՄԲ.
Իրանը կը դիմագրաւէ իր ժամանակակից պատմութեան ամէնէն լուրջ ազգային ճգնաժամը: Տնտեսական փլուզումէն, քաղաքական ճնշումներէն եւ 2025-ի Իսրայէլի հետ պատերազմէն ետք ամբողջ երկրի տարածքին բռնկած են աննախադէպ եւ շարունակական բողոքներ: Սկիզբը տնտեսական դժգոհութիւնն էր շարժիչ ուժը, սակայն այժմ ժողովուրդը բացայայտօրէն կը մերժէ Իսլամական Հանրապետութիւնը: Ճակատագրական կարգախօսներու մէջ կը հնչեն «Մահ բռնապետին» եւ «Հեռացէք, հոգեւորականներ» կոչերը: Կառավարութիւնը կը դիմէ զանգուածային ձերբակալութիւններու, մահաբեր ուժի եւ համատարած համացանցային խափանումներու` փորձելով լռեցնել բողոքի ձայները, սակայն այս բոլորը միայն աւելի կը բորբոքեն զայրոյթը:
Տնտեսական փլուզում` ապստամբութեան շարժիչ ուժը
Բողոքներուն խորքը տնտեսական աղէտն է: Տարիներ շարունակ պատժամիջոցները, կաշառակերութիւնը եւ վատ կառավարումը կործանած են երկրի տնտեսութիւնը: Թումանը կորսնցուցած է իր արժէքի մեծ մասը, գիները կը բարձրանան, իսկ հիմնական ապրանքները դարձած են անհասանելի: Երիտասարդներու մօտ անգործութեան տոկոսը անցած է 40 առ հարիւրը, իսկ երբեմնի միջին դասակարգը գրեթէ վերացած է:
Իսրայէլի հետ պատերազմը աւելի խորացուց տնտեսական ճգնաժամը` քանդելով ենթակառոյցները եւ սպառելով պետական պաշարները: Արդիւնքը եղաւ համատարած դժգոհութիւն, որ միաւորեց տարբեր խաւեր` քաղաքային մտաւորականներէն մինչեւ գիւղացի աշխատաւորներ ու ազգային փոքրամասնութիւններ: Այս համախմբումը ցոյց կու տայ, որ տնտեսական ճգնաժամը այլեւս միայն տնտեսական հարց չէ, այլ վերածուած է քաղաքական ու հասարակական գոյութեան հարցի:
Հասարակութիւն մը, որ գերազանցած է իր կառավարիչները
Իրանի բնակչութեան մեծամասնութիւնը երիտասարդ է, տեղեկացուած եւ հիասթափուած: Այս սերունդը կը մերժէ կրօնական բռնապետութիւնը եւ կը ձգտի ազատութեան: Կանայք` իբրեւ 2022-ի Մահսա Ամինիի բողոքներու ժառանգորդներ, դարձած են պայքարի խորհրդանիշը: Ազգային փոքրամասնութիւնները` քիւրտերը, պելուճները եւ արաբները այժմ շարժման առանցքին մէջ են` աւելցնելով ինքնութեան պայքարի տարր:
Կառավարութեան գաղափարախօսական գործիքները` կրօնը, հակաարեւմտեան քարոզչութիւնը եւ ազգայնականութիւնը այլեւս ազդեցութիւն չունին այս նոր սերունդին վրայ: Նոր սերունդը կը գործածէ համացանցը, գաղտնի ցանցեր եւ միջազգային լրատուամիջոցներ` իր ձայնը բարձրացնելու համար: Այսպիսով, հասարակութիւնը կը դառնայ աւելի կազմակերպուած, աւելի համարձակ եւ աւելի համախմբուած, քան երբեւէ:
Իշխանութեան տկարութիւնը եւ ապագայի հեռանկարները
Հակառակ ճգնաժամին` Իսլամական Հանրապետութիւնը տակաւին ունի ճնշման հզօր միջոցներ: Յեղափոխական պահակազօրը կը մնայ հաւատարիմ, իսկ պետութիւնը կը վերահսկէ դատական համակարգը, լրատուամիջոցները եւ տնտեսութեան մեծ մասը: Սակայն ներսէն ճեղքեր սկսած են երեւիլ: Իշխանութեան մէջ տարակարծութիւններ կան, իսկ որոշ տեղեկութիւններ կը վկայեն դժգոհութիւններու մասին նաեւ անվտանգութեան ուժերուն մէջ:
Ապագան կրնայ զարգանալ երեք հիմնական ուղղութեամբ`
- Բռնաճնշում եւ գոյատեւում.- Իշխանութիւնը կը շարունակէ ճնշել բողոքները, սակայն կը դառնայ աւելի մեկուսացած եւ փխրուն:
- Իշխանութեան պառակտում.- Տնտեսական փլուզումը կը ստիպէ վերնախաւը` փնտռել ելքեր, ինչպէս` անցումային կառավարութիւն:
- Յեղափոխական տապալում.- Զանգուածային ապստամբութիւն, որ կը տանի վարչակարգի անկման եւ անկանխատեսելի անցումի:
Միացեալ Նահանգներու դիրքորոշումը
Այս ճգնաժամին մէջ վճռորոշ է Միացեալ Նահանգներու դերը: Վերջին ամիսներուն Ուաշինկթըն հրապարակաւ դատապարտած է Իրանի բռնաճնշումները եւ` յայտարարած, որ կը դիտարկէ նոր պատժամիջոցներ: Քոնկրեսին մէջ քննարկումներ կան` արդեօք պէ՞տք է սահմանափակել կամ լիազօրել ռազմական գործողութիւններ: Միեւնոյն ատեն Միացեալ Նահանգներ կը փորձեն աջակցիլ իրանցի ժողովուրդին` ապահովելով համացանցի աւելի լայն հասանելիութիւն եւ խթանելով միջազգային ճնշում:
Միացեալ Նահանգներու դիրքորոշումը կը հիմնուի երկու հիմնական մտահոգութիւններու վրայ.
- Մարդու իրաւունքներու պաշտպանութիւն` Իրանի մէջ բռնաճնշումներու դէմ միջազգային համերաշխութիւն ստեղծելու համար,
- Տարածաշրջանային կայունութիւն` կանխելու ճգնաժամի տարածումը Միջին Արեւելքի այլ երկիրներու մէջ:
Այսպիսով, Միացեալ Նահանգներ կը դառնան ոչ միայն արտաքին դիտորդ, այլ նաեւ` ներքին ճնշումներու դերակատար: Իրանի ապագան այլեւս միայն ներքին գործ չէ. միջազգային դերակատարները, յատկապէս` Միացեալ Նահանգները, կը դառնան վճռորոշ խաղացողներ:
Աշխարհաքաղաքական հետեւանքները
Իրանի մէջ տեղի ունեցող ճգնաժամը խոր ազդեցութիւն ունի Միջին Արեւելքի աշխարհաքաղաքականութեան վրայ: Վարչակարգի տկարացումը կը թուլացնէ Իրանի ազդեցութիւնը իր տարածաշրջանային դաշնակիցներուն եւ զինուած խմբաւորումներուն վրայ, ինչպէս` Հըզպալլան Լիբանանի մէջ եւ հութիները Եմէնի մէջ: Այս իրավիճակը կը բանայ նոր հնարաւորութիւններ Սէուտական Արաբիոյ եւ Թուրքիոյ համար` իրենց դիրքերը ամրապնդելու տարածաշրջանին մէջ: Միաժամանակ Իսրայէլը կը դիտէ Իրանի անկայունութիւնը իբրեւ ռազմավարական առիթ` սահմանային անվտանգութիւնը ուժեղացնելու համար: Մեծ տէրութիւններու մակարդակով, Ռուսիան եւ Չինաստանը կրնան փորձել օգտուիլ Իրանի կարիքներէն` իրենց ազդեցութիւնը խորացնելու համար, մինչդեռ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները կը ձգտին սահմանափակել Իրանի տարածաշրջանային դերակատարութիւնը եւ ապահովել քարիւղի շուկաներու կայունութիւնը: Այսպիսով, Իրանի ճգնաժամը միայն ներքին հարց չէ, այլ կը վերածուի ամբողջ Միջին Արեւելքի ուժային հաւասարակշռութեան վերաձեւաւորման:
Եզրակացութիւն
Իրանը կը գտնուի իսկական ճգնաժամի սեմին: Տնտեսական փլուզում, հասարակական ապստամբութիւն եւ քաղաքական ճնշումներ կը համադրուին միջազգային ճնշումներու հետ: Ժողովուրդը կը պահանջէ ազատութիւն եւ արդարութիւն, իսկ իշխանութիւնը կը փորձէ գոյատեւել բռնաճնշումով: Ապագան կը մնայ անորոշ, բայց յստակ է, որ այս ճգնաժամը կը փոխէ ոչ միայն Իրանի ներքին իրականութիւնը, այլ նաեւ` ամբողջ տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակը:
