ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐԵԱՆ
Իրանում վերջին օրերին արձանագրուած ներքաղաքական լարուածութիւնը եւ դրան ուղեկցած զանգուածային անկարգութիւնները պէտք է դիտարկել ոչ թէ մեկուսացուած դրուագների, այլ երկարատեւ եւ բազմաշերտ գործընթացների համատեքստում, որոնց հիմքում ընկած են թէ՛ ներքին ընկերային-տնտեսական, ինչպէս նաեւ` քաղաքական խնդիրները, եւ արտաքին համակարգային ազդեցութիւնները: Սակայն, ի տարբերութիւն արեւմտեան լրատուամիջոցների եւ դրանց քարոզչութեան պատճառով ընկերային հարթակներում ձեւաւորուող խօսոյթների, տեղի ունեցող զարգացումները չեն կրում դասական յեղափոխութիւնների չափորոշիչներին համապատասխան բնոյթ եւ չեն համապատասխանում «վարչակարգի փլուզման» կամ «իշխանափոխութեան անխուսափելիութեան» բեմագրութիւն: Դրանք աւելի շուտ արտայայտում են կառավարման մոտելի նկատմամբ կուտակուած դժգոհութեան բռնկումային դրսեւորումներ, որոնք արտաքին միջամտութեան պատճառով ենթարկուել են նպատակային ձեւախեղման:
Բողոքների բուն պատճառները, ինչպէս եւ` նախորդ տարիներին, կապուած են հիմնականում Իրանում կուտակուած ընկերային-տնտեսական խնդիրների հետ: Տասնամեակներ շարունակուող պատժամիջոցային ճնշումը յանգեցրել է տնտեսութեան կառուցուածքային թուլացման, սղաճի քրոնիկ բնոյթի, ազգային արժոյթի արժէզրկման, գնային համակարգի ձեւաւորման, եւ այդ բոլորի պատճառով ընկերային անհաւասարութեան խորացմանը: Այս ամէնը յատկապէս ծանր է անդրադարձել քաղաքային միջին խաւի եւ երիտասարդութեան վրայ, որոնք միաժամանակ աւելի կրթուած են, աւելի համաշխարհայնացած եւ աւելի պահանջատէր` քաղաքական մասնակցութեան, ընկերային արդարութեան եւ անձնական ազատութիւնների հարցերում: Սերունդների միջեւ արժէքային հակասութիւնները, կանանց իրաւունքների շուրջ լարուածութիւնները եւ հանրային մասնակցութեան սահմանափակուածութիւնը ստեղծել են ընկերային լարուածութեան կայուն ֆոն:
Այնուամենայնիւ, վերջին օրերի անկարգութիւնները իրենց բնոյթով էականօրէն տարբերւում էին դասական ընկերային բողոքներից: Դրանք արագ դուրս եկան ընկերային-տնտեսական օրակարգից եւ վերածուեցին անկառավարելի բռնութեան, սրբապղծութեան եւ բացայայտ սադրիչ գործողութիւնների: Մզկիթների եւ Ղուրանի այրումը, հասարակական տարածքներում ազգային-կրօնական խորհրդանիշների հանդէպ ցուցադրական ոտնձգութիւնները, ինչպէս նաեւ նպատակային սպանութիւններն ու աննախադէպ զանգուածային վանտալիզմը չէին կարող դիտարկուել որպէս ինքնաբուխ քաղաքացիական դժգոհութեան դրսեւորում: Այս գործողութիւնները ոչ միայն օտար էին Իրանի աւանդապաշտ եւ կրօնապաշտ հասարակութեան արժէքային համակարգին, այլեւ առարկայականօրէն աշխատում էին ընկերային-տնտեսական հողի վրայ ձեւաւորուած խաղաղ բողոքի շարժման օրինականութեան դէմ:
Հէնց այս կէտում է, որ ակնյայտ է դառնում արտաքին գործօնի դերակատարումը: Ամն-ը եւ Իսրայէլը երկար տարիներ իրականացնում են Իրանի ներքին կայունութեան թուլացմանն ուղղուած բազմաշերտ քաղաքականութիւն` քաղաքական մեկուսացումից մինչեւ տեղեկատուական եւ հոգեբանական պատերազմ: Վերջին անկարգութիւնների ընթացքում այդ գործիքակազմը գործի դրուեց ամբողջ ծաւալով: Ընկերային ցանցերում լայնօրէն տարածուեցին ապատեղեկատուական նիւթեր, արհեստականօրէն ուռճացուեցին իրադարձութիւնների ծաւալները, իսկ բռնի գործողութիւնները ներկայացուեցին որպէս «ժողովրդական ապստամբութիւն»: Միաժամանակ ակնյայտ էր անկարգութիւնների մասնակից որոշ խմբերի ուղղորդուածութիւնը, գործողութիւնների համակարգուած բնոյթը եւ խորհրդանշական թիրախների ընտրութիւնը, ինչը բնորոշ է ոչ թէ ընկերային բողոքին, այլ քաղաքական սադրանքին:
Սակայն արտաքին աջակցութիւնը, ինչպէս ցոյց է տալիս Իրանի փորձը, ինքնուրոյն չի ստեղծում կենսունակ քաղաքական օրակարգ եւ շարժում: Այն կարող է միայն ուժեղացնել արդէն գոյութիւն ունեցող դժգոհութիւնները, բայց չի կարող փոխարինել ներքին օրինականութեանը: Իրանում բացակայում է այն ընկերային հիմքը եւ կազմակերպուած առաջնորդութիւնը, որոնք թոյլ կը տային արտաքին հովանաւորչութեամբ իրականացնել համակարգային իշխանափոխութիւն: Քաղաքական ընդդիմութիւնը ներսում շարունակում է մնալ մասնատուած, արտաքին ուժերի կողմից կառավարելի եւ օտարածին, հիմնականում` հակազգային օրակարգով, առանց միասնական ծրագրի եւ առաջնորդութեան, իսկ ցոյցերի ընկերային բնոյթը չի ծնում գաղափարական կամ քաղաքական համախմբում:
Անկարգութիւնների թափի կտրուկ նուազումը հինգշաբթի եւ ուրբաթ օրերից յետոյ պայմանաւորուած էր ոչ միայն իշխանութիւնների համաչափ եւ համապատասխան անվտանգային գործողութիւններով, այլեւ` հասարակութեան լայն շերտերի վերաբերմունքով: Իրանի հասարակութեան համար, նոյնիսկ առկայ դժգոհութիւնների պայմաններում, սրբապղծութիւնը, ազգային-կրօնական խորհրդանիշների դէմ բռնութիւնը, վանտալիզմը եւ անմեղ մարդկանց սպանութիւնները կարմիր գծեր են: Այդ գործողութիւնները սթափեցրին ընկերային-տնտեսական հողի վրայ ձեւաւորուած բողոքների նկատմամբ համակրանք ունեցող քաղաքացիների մեծ զանգուածներին, որոնց համար ակնյայտ դարձաւ արտաքին ուղղորդմամբ իրականացուող անկարգութիւնների իրական բնոյթն ու նպատակը: Այս հանգամանքը վճռորոշ դեր խաղաց լարուածութեան թափի նահանջի գործում:
Իշխանութիւնների արձագանգը բնութագրւում էր ուժի դիրքերից` յստակ կառավարչական տրամաբանութեամբ: երագոյն հոգեւոր առաջնորդի, հանրապետութեան նախագահի, Ազգային անվտանգութեան գերագոյն խորհրդի, խորհրդարանի նախագահի, ինչպէս նաեւ ԻՀՊԿ-ի եւ բանակի յայտարարութիւնները միտուած էին ոչ միայն ուժի ցուցադրմանը, այլեւ ներքին միասնականութեան եւ պետական հաստատութիւնների կայունութեան վերահաստատմանը: Անվտանգային համակարգի համախմբուածութիւնը եւ կառավարման հաստատութիւնների շարունակական գործունակութիւնը եւս մէկ անգամ ցոյց տուեցին, որ Իրանի պետական համակարգը չի գտնւում փլուզման եզրին:
Միեւնոյն ժամանակ տեղի ունեցող զարգացումները համընկան արտաքին ճնշումների նոր փուլին: ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը, յատկապէս Տոնալդ Թրամփի կոշտ յայտարարութիւնները, ռազմական հարուածի հնարաւորութեան մասին ակնարկները եւ ուժի կիրառման սպառնալիքները նպատակ ունէին ոչ միայն արտաքին ճնշման ուժեղացմանը, այլեւ` ներքին լարուածութեան խթանմանը: Յատկանշական է սակայն, որ այս հռետորաբանութիւնը հակասական կերպով ուղեկցւում է Իրան-ԱՄՆ անուղղակի շփումներով, որոնք դատելով կողմերի յայտարարութիւններից` առկայ են, ինչը ցոյց է տալիս Վաշինգտօնի երկակի մօտեցումը: Մի կողմից ուժի սպառնալիք եւ քաղաքական ճնշում, միւս կողմից` դիւանագիտական շփումների պահպանում` տարածաշրջանային մեծ պատերազմի վտանգները վերահսկելու համար:
Ռազմական ուղիղ հարուածի հաւանականութիւնը, չնայած բարձրաձայնուող յայտարարութիւններին, շարունակում է մնալ սահմանափակ: Տրամաբանութիւնը յուշում է, որ նման բեմագրութիւնը չափազանց բարձր գին կ՛ունենայ ոչ միայն Իրանի, այլեւ ողջ տարածաշրջանի եւ հէնց ԱՄՆ-ի համար: Այդ պատճառով աւելի հաւանական է թւում շարունակուող ճնշման, սահմանափակ անվտանգութեան գործողութիւնների եւ տեղեկատուական պատերազմի համադրումը:
Վերադառնալով ներքաղաքական իրավիճակին` անհրաժեշտ է նշել, որ ներքին խնդիրների առկայութիւնը Իրանի իշխանութիւնների համար ստեղծում են լուրջ վտանգներ: Ընկերային անհաւասարութեան խորացումը, երիտասարդութեան ապագայի նկատմամբ անորոշութիւնը, հանրային մասնակցութեան սահմանափակումները եւ կառավարման մոտելի թերութիւնները երկարաժամկէտ հեռանկարում կարող են վերածուել աւելի լուրջ ճգնաժամերի: Թէեւ ներկայումս համակարգը կայուն է, իսկ ճգնաժամը` վերահսկելի, սակայն այդ կայունութիւնը չի կարող անընդհատ պահպանուել առանց իրական եւ արմատական բարեփոխումների: Ներիշխանական վերադասաւորումները եւ սահմանափակ ընկերային-տնտեսական գեղագիտական բարեփոխումները կարող են ժամանակաւորապէս մեղմել լարուածութիւնը, բայց չեն կարող վերացնել դրա խորքային պատճառները:
Եզրափակելով` Իրանում վերջին օրերի զարգացումները պէտք է դիտարկել որպէս կառավարման մոտելի լուրջ ճնշման տակ գտնուող, սակայն դեռեւս հաստատութենականօրէն կայուն եւ պետականօրէն գործունակ համակարգի ներսում առաջացած լարուածութեան դրսեւորումներ, որոնք ունեն բարձր ռիսքայնութիւն: Դրանք, սակայն, չեն համապատասխանում յեղափոխական ճգնաժամի դասական չափորոշիչներին եւ չեն տեղաւորւում արեւմտեան լրատուական դաշտում յաճախ շրջանառուող «վարչակարգի փլուզման» կամ «անխուսափելի իշխանափոխութեան» խօսոյթի մէջ: Արտաքին ուղղորդմամբ եւ տեղեկատուական պատերազմի ուղեկցութեամբ իրականացուած անկարգութիւնները չյանգեցրին համակարգային ճեղքման, քանի որ բախուեցին ինչպէս պետական անվտանգութեան եւ կառավարման հաստատութիւնների համախմբուած դիմադրութեանը, այնպէս էլ հասարակութեան արժէքային ինքնապաշտպանութեանը:
Այս համատեքստում յունուարի 12-ին Իրանի տարբեր քաղաքներում տեղի ունեցած միլիոնանոց հանրահաւաքները դարձան վերջին օրերի գործընթացների քաղաքական-հասարակական որոշակի ամփոփումը: Դրանք ցուցադրեցին, որ հասարակութեան զգալի հատուածը ընկերային-տնտեսական խոր դժգոհութիւնների պայմաններում անգամ չի նոյնականացնում իրեն սրբապղծութեամբ, վանտալիզմով եւ նպատակային բռնութեամբ ուղեկցուած անկարգութիւնների հետ եւ շարունակում է Իսլամական Հանրապետութիւնը դիտարկել որպէս պետականութեան եւ ինքնիշխանութեան կրող համակարգ: Այդ ցոյցերը ոչ միայն հակակշռեցին արտաքին կենտրոններից սնուող ապատեղեկատուական խօսոյթները, այլեւ փաստացի հաստատեցին, որ Իրանի հասարակութիւնը բեւեռացուած է, բայց ոչ կազմաքանդուած, իսկ իշխանութեան օրինականութեան ընկերային յենարանը, թէեւ` ճնշման տակ, շարունակում է պահպանուել:
Միեւնոյն ժամանակ այս իրողութիւնը պէտք չէ ստուերի այն փաստը, որ ներքին ընկերային, տնտեսական եւ կառավարչական խնդիրները մնում են չլուծուած եւ կուտակուած: Ընկերային անհաւասարութեան խորացումը, երիտասարդութեան ապագայի նկատմամբ անորոշութիւնը, հանրային մասնակցութեան սահմանափակումները եւ կառավարման մոտելի կառուցուածքային թերութիւնները երկարաժամկէտ հեռանկարում կարող են վերածուել աւելի խորքային ճգնաժամերի: Ներկայումս համակարգը կայուն է, իսկ ճգնաժամը` վերահսկելի, սակայն այդ կայունութիւնը չի կարող երկարաժամկէտ պահպանուել` առանց իրական, հետեւողական եւ խորքային բարեփոխումների:
Այսպիսով, վերջին իրադարձութիւնները վկայում են ոչ թէ Իրանի փլուզման, այլ նրա դիմադրողականութեան մասին` միաժամանակ բացայայտելով այն սահմանները, որոնց անտեսումը կարող է ապագայում յանգեցնել աւելի վտանգաւոր բեմագրութիւնների: Ներկայ փուլում Իսլամական Հանրապետութիւնը պահպանել է վերահսկողութիւնը իրավիճակի նկատմամբ, սակայն ներքին վերափոխումների հարցը շարունակում է մնալ ոչ թէ ընտրութիւն, այլ` ժամանակի հրամայական:
