ՍԱՄԻԿ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ
Երբ կը խօսինք հայ ժողովուրդի վերապրումի եւ մշակոյթի շարունակականութեան մասին, անհնար է շրջանցել այն անունները, որոնք ոչ միայն խօսած են ազգին մասին, այլ նաեւ կերտած են ազգը` իբրեւ գաղափար ու քաղաքակրթութիւն: Այդպիսի անուանի երեւոյթ մըն է Նիկոլ Աղբալեան (1875-1947)` գրականագէտ, քաղաքական գործիչ, մանկավարժ ու ազգային դաստիարակ, որուն գաղափարները այսօր խորապէս թափանցած կը մնան մեր մշակութային ու կրթական համակարգին մէջ:
Աղբալեանի դերը` ոչ միայն իբրեւ նախարար, այլ նաեւ քաղաքակրթութիւն ստեղծողի դեր է:
Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան փխրուն օրերուն (1919), երբ պետականութիւնը տակաւին անորոշ ճակատագիր ունէր, Նիկոլ Աղբալեան ստանձնեց լուսաւորութեան եւ արուեստի նախարարի պատասխանատու պաշտօնը: Իր վճռական քայլերով ան մշակեց կրթական քաղաքականութիւն մը, որ պատկերաւոր կը ներկայացնէր նորաստեղծ պետութեան ապագայի տեսլականը:
Պետութիւնը կը կառուցուի կրթուած քաղաքացիին վրայ, իսկ քաղաքացի մը` ազգային ինքնագիտակցութեան:
Աղբալեան կը հաւատար, որ դպրոցը պէտք է աւելի՛ն ըլլայ, քան` գիտելիքի կեդրոն. այն պէտք է ձեւաւորէ մտածող, պատասխանատու եւ հայրենասէր մարդը: Իր նախաձեռնութիւններով կ՛ունենանք դասագիրքեր, արուեստի դասաւանդման ներառում եւ կարեւորագոյնը` ազգային դաստիարակութեան գաղափարաբանութիւն:
Այդ օրերուն, երբ պատերազմի, սովի ու գաղթականութեան ծանր շուքը կը ծանրանար երկրին վրայ, Աղբալեան քաջաբար կ՛ըսէր, որ եթէ մենք չենք կրթեր ժողովուրդը, ապա ինչո՞ւ կը փափաքինք փրկել երկիրը:
Համազգայինը` հոգեւոր գաղթավայրի ստեղծում
Աղբալեան հասկցած էր, որ հայ ժողովուրդը միայն տարածքով ազգ չէ: Ցեղասպանութենէն եւ պետական անկումէն ետք ժողովուրդը պիտի փրկուի մշակոյթով, լեզուով ու դպրութեամբ: Այս հեռատեսութեամբ ան եղած է Համազգայինի հիմնադիր գաղափարի կերտողը` դնելով հիմք այն մեծ կառոյցին, որ դարձաւ հայկական սփիւռքի մշակութային ինքնութեան հիմնական ամրոցը:
Համազգայինը իր դպրոցներով, մշակութային միաւորներով, հրատարակչական եւ գեղարուեստի կեդրոններով, կը շարունակէ Աղբալեանի տեսլականը` կրթել հայը իր սեփական լեզուով ու ինքնութեամբ:
Աղբալեան Համազգայինը չի կառուցեր որպէս կուսակցական նախագծում, այլ` ազգային քաղաքակրթական կառոյց, որուն նպատակն էր պահպանել ժողովուրդի հոգեւոր ամբողջութիւնը աշխարհի ամէն անկիւն:
Գրականագէտ Աղբալեան` Մխիթարեան ժառանգութեան վերարժեւորում
Գրականագիտական իր ուսումնասիրութիւններով Աղբալեան խորապէս զբաղած է հայ դասական լեզուով, յատկապէս` Մխիթարեան ժառանգութեամբ: Ան կը դիտէր Մխիթար Սեբաստացիի եւ անոր դպրանոցային-լուսաւորական կեանքի աշխատանքը ոչ միայն իբրեւ գիտական կամ կրօնական շարժում, այլ` ազգային հոգեւոր պետականութիւն, որուն շնորհիւ հայ ժողովուրդը կրցաւ պահպանել իր լեզուն, գրականութիւնը եւ մշակոյթը` բազմաթիւ գաղութներու մէջ:
Աղբալեանը կը շեշտէր, որ լեզուն ազգի տունն է: Ո՛վ որ կ՛ոչնչացնէ լեզուն, կը սրբէ ժողովուրդին ապագան:
Այս գաղափարով ան կը պայքարէր, որ հայ դպրոցը նախ դաստիարակէ լեզուի գիտակցութեամբ մարդը, ապա ջամբէ գիտութիւն ու մասնագիտութիւն:
Աղբալեանի պատգամը այսօր` ազգային վտանգներու դարաշրջանին
Այսօր, տարիներ ետք, երբ հայկական ինքնութեան հարցեր նոր ու վտանգաւոր փուլեր կը դիմագրաւեն` աշխարհաքաղաքական ճնշումներու, լեզուի թուլացման, ազգային արժէքներու արժեզրկման պայմաններու մէջ, Նիկոլ Աղբալեանի պատգամը դարձեալ արդիական կը մնայ, ան կ՛ըսէ, որ ազգերուն ուժը զէնքերը չեն. ուժը կանգո՛ւն կը մնայ դաստիարակուած մարդուն միջոցով:
Հետեւաբար, երբ կը նշենք Աղբալեանի 150-ամեակը, մենք աղմկարար տօն մը չենք կատարեր: Մենք կը յիշեցնենք ազգային մտածումի, մշակութային պաշտպանութեան եւ քաղաքացի կերտող կրթութեան տեսլականը, որ այսօր, աւելի քան երբեք, կը պահանջէ իրականացման շարունակութիւն:
Նիկոլ Աղբալեան իր ամբողջ կեանքով մեզի յանձնած է ոչ միայն հրատարակուած գիրքերու ժառանգութիւն, այլ` կենսակարգ, որ կը պարտադրէ սիրել սեփական լեզուն, մասնագիտութենէն անդին` ունենալ ազգային գիտակցութիւն, եւ կառուցել հասարակութիւն, ուր մարդը կը դառնայ արժէք, ոչ թէ` գործիք:
150 տարի անց ան մեզի հարց կու տայ`
կարելի՞ է ունենալ պետութիւն` առանց դաստիարակուած ժողովուրդի:
Եւ մենք պարտաւոր ենք գտնել պատասխանը` Աղբալեանով ու անոր սերունդներով:
