ԺԻՐԱՅՐ ՇՈՒՇԱՆԵԱՆ
Ասիկա մեծատաղանդ արուեստագէտ, ազգային գործիչ Լեւոն Շանթի «Օշին Պայլ» պատմական թատերակին վերաբերեալ ո՛չ գրախօսական մըն է, ո՛չ ալ քննադատութիւն, այլ փորձ մը` վերծանելու թաքնուած պատգամները Շանթի թատերակին:
Արեւմտեան պատմիչները զայն անձնասէր եւ դրամասէր բռնակալ նկատեցին, իսկ հայ պատմիչները զայն անուանեցին հայրենասէր եւ ազատասէր հերոս:
Ան իմաստուն դիւանագէտ եւ քաջ ղեկավար Օշին Պայլն է:
Ան փորձեց Կիլիկիան ազատել օտար ազդեցութենէ որեւէ գնով, բայց իր դաշնակիցներն ու բարեկամները իրեն դաւաճանեցին:
Իր համակիր իշխանները իրեն ստիպեցին ամուսնանալ Օշին թագաւորի այրի կնոջ հետ եւ իրեն սպաննել տուին նախորդ թագաւորին թագուհի քոյրը` Զապէլը եւ վերջինիս երկու զաւակները:
Ան պատանի Լեւոն թագաւորին հոգեհայր ձեռնադրուեցաւ եւ փորձեց զայն հայասէր դարձնել, բայց իր զատած դաստիարակը դաւաճանեց իրեն ու թագաւորը օտարասիրութեամբ դաստիարակեց իր անձնական շահախնդրութեան պատճառով:
Ուրեմն ի՞նչ էր Պայլին սխալը, որ անոր սպանութեան պատճառ եղաւ:
Կարծես իր կարճատեսութիւնը եւ զգացական մտածելակերպը իր տկար կողմերն էին:
Լեւոն Շանթ զգուշօրէն հիւսեց Օշին Պայլի անունով գեղեցիկ պատմական թատերակը:
Կորիկոսի բերդ
Ան Կորիկոսի ծովեզերքը սիրոյ գեղեցիկ պատմութիւն մը կը հիւսէ Օշին իշխանին պայլ ձեռնադրումին վերաբերեալ` իր երկրի դիմագրաւած պատերազմական դժուար կացութեան վտանգներուն լոյսին տակ:
Երկրի իշխանները կիսուած էին երկուքի, մաս մը Հռոմի խաչակիրներուն կողմին, իսկ միւս մասը արմատական հայութեան կողմին` Օշին Բ. թագաւորի կողմին կը հակի:
Մեմլուքներուն դէմ քանի մը յաղթանակներէ ետք Օշին կը սկսի իր իշխանութիւնը ամրապնդել:
Ան զօրաւոր բանակ մը կ՛ուզէ ստեղծել, բայց իշխանները կը մերժեն իրեն օգնել` թագուհին սպաննելուն պատճառով:
Վերջապէս ան իր սիրած իշխանուհիին հետ կը սպաննուի հակառակորդ իշխաններուն ձեռքով:
Թատերակը կը ներկայացնէ հայ ազգի պատմութեան յաւիտենական թշնամիները` բաժանումը եւ անմիասնականութիւնը, օտար ազգերէ կախեալ մնալը եւ մեր անձնական ուժերու անտեսումը:
Հայը հայուն բուն թշնամին եղած է դարերու ընթացքին, Շանթ յաւիտենական այս թշնամիէն խուսափիլը կը կապէ ժամանակին եւ ճակատագիրին:
Երբ պահը յարմար ըլլայ, այն ժամանակ մեր միասնականութեան եւ ազատութեան մեծ երազը պիտի իրականանայ, բսյց կարեւորը հայ տարրը պահպանելն է:
Կը սիրենք Պայլը, սակայն կը ցաւինք իր ձախողութեան եւ իր կարճատես ու զգացական ընթացքին համար:
Իսկ իր բարեկամներն ու թշնամիները կը մարմնաւորեն մեր այսօրուան հայ կեանքի ձուլուած ու տկարացած սփիւռքի ու Հայաստանի վիճակը` իր բոլոր դժուարութիւններով ու մարտահրաւէրներով:
Շանթ իր կեանքի ընթացքին այս սկզբունքը փորձեց իրագործել` Համազգային միութեան ստեղծումով: Միութիւնը դպրոցներ, գիրքեր եւ հայապահպանման նպատակով մշակութային տարբեր ձեռնարկներ հովանաւորեց` սպասելով յարմար ժամանակի գալուն եւ հայրենիքի վերածննդեան:
Բայց Օշինի երազած այդ յարմար ժամանակը երբեք չեկաւ: Արդեօք սխալա՞ծ էր Օշին, թէ՞ Շանթ ուրիշ բան մը կ՛ուզէր մեզի ըսել իր թատերակին ընդմէջէն:
Կը կարծեմ, որ ան ճիշդ հակառակը կ՛ուզէր ըսել. մի՛ սպասէք ճակատագիրին ու յարմար ժամանակին, այլ ձեր ճակատագիրը ձեր ձեռքով կերտեցէք հիմա եւ ոչ թէ` յետոյ:
Օշին մեռաւ իր յանձնուողականութէան պատճառով, ան պէտք էր Ռիթային խօսքը մտիկ ընէր եւ շարունակէր պայքարիլ` յանձնուելու փոխարէն:
Ուրեմն Շանթ մեզի կ՛ըսէ` մի՛ յանձնուիք, մի՛ սպասէք ճակատագիրին եւ յարմար ժամանակի գալուն, այլ կռուեցէ՛ք ձեր ամբողջ ուժով ամէն վայրկեան:
Պայլի մահէն ետք հայութիւնը կորսնցուց իր պետականութիւնը:
Պայլի պատմութենէն կը սորվինք, որ չի բաւեր հաւատարիմ ու հայրենասէր ըլլալ, այլ պէտք է ըլլալ միշտ յամառ եւ անյաղթ:
Հայաստան եւ Արցախ
Շանթի թատերակը մեր օրերու պայլերուն դասեր կը սորվեցնէ Օշին Պայլի ողբերգութենէն, որպէսզի ներկայիս Արցախի եւ Հայաստանի դիմագրաւած օրհասական տագնապները Կիլիկիոյ վախճանին չհասցնեն մեր պետականութիւնը:
