ՍԱՐԳԻՍ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
Հայ ժողովուրդը, դարեր շարունակ դիմակայելով զանազան բռնաճնշումներ, 20-րդ եւ 21-րդ դարերուն դարձաւ ցեղասպանական քաղաքականութեան թիրախ: 1915-ին Օսմանեան կայսրութիւնը գործադրեց ծրագրուած ցեղասպանութիւն մը` հայ ազգը բնաջնջելու եւ զայն իր պատմական հայրենիքէն վերացնելու նպատակով: Հետեւանքը եղաւ` 1,5 միլիոն զոհ, Արեւմտեան Հայաստանի հայաթափում եւ հայկական մշակոյթի հսկայական կորուստ: Դար մը անց, 2020-2023-ի իրադարձութիւնները յստակօրէն ցոյց տուին, որ նոյն ցեղասպանական քաղաքականութիւնը, այս անգամ` Ազրպէյճանի կողմէ գործադրուած, շարունակուեցաւ հայրենի Արցախի մէջ: 2023-ին 120.000 հայեր բռնագաղթեցին, իսկ Արցախի պետականութիւնը վերացուեցաւ: Այս երկու ոճիրները ոչ միայն պատմական յուշեր չեն, այլեւ ներկայ ժամանակներու անմիջական սպառնալիքներ են:
24 ապրիլ 1915-ին Կոստանդնուպոլսոյ հայ մտաւորականութեան զանգուածային ձերբակալութեամբ սկսաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը, որ օսմանեան պետութեան ղեկավարութեան յստակ ծրագրումին հետեւանքն էր: Երիտասարդ թուրքերը նպատակ ունէին լուծել Հայկական հարցը` հայ ժողովուրդին ֆիզիքական բնաջնջումով: Ծրագրաւորուած տեղահանութիւններու, կոտորածներու եւ մահուան երթերու միջոցով Արեւմտեան Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան տարբեր նահանգներու հայ բնակչութիւնը կա՛մ կոտորուեցաւ, կա՛մ անապատ ուղարկուեցաւ` սպաննուելու: Մշակութային ջարդը նոյնպէս լայնածաւալ էր. հազարաւոր եկեղեցիներ, վանքեր եւ գրաւոր ժառանգութեան նմուշներ կա՛մ ոչնչացուեցան, կա՛մ բռնագրաւուեցան:
Թուրք պետութիւնը մինչեւ այսօր կը շարունակէ ուրանալ Ցեղասպանութիւնը, իսկ միջազգային ընտանիքը, բացի քանի մը երկիրներէ, կրաւորական կեցուածք ունի այս ոճիրին նկատմամբ:
Եթէ 1915-ին հայութեան դէմ Ցեղասպանութիւնը գործադրուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան կողմէ, ապա 2020-2023-ին արցախահայութեան դէմ` նոյնինքն Ազրպէյճանի իշխանութիւններուն կողմէ: 44-օրեայ պատերազմին սկիզբը դրուեցաւ Արցախի հայաթափման` ուղեկցուած պատերազմական յանցագործութիւններով, մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումով եւ զանգուածային բռնութիւններով: Ազրպէյճանը 2023-ի սեպտեմբերին գործադրեց վերջին հարուածը` Արցախի Հանրապետութեան ամբողջական ոչնչացումով:
Այս ցեղասպանութեան գործիքները տարբեր էին. 9 ամիս տեւած շրջափակում, սովի կիրարկում, քաղաքացիական ենթակառուցուածքներու ռմբակոծում, քաղաքական եւ զինուորական ղեկավարութեան գերեվարում: Արցախի նախկին նախագահներ Արկադի Ղուկասեան, Բակօ Սահակեան եւ Արայիկ Յարութիւնեան, Ազգային ժողովի նախագահ, ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ Դաւիթ Իշխանեան, Արցախի պետնախարար Ռուբէն Վարդանեան, Արցախի ՊՆ-ի նախկին հրամանատար զօր. Լեւոն Մնացականեան, Արցախի ՊՆ-ի հրամանատարի տեղակալ զօր. Դաւիթ Մանուկեան ապօրինաբար ձերբակալուեցան, իսկ Պաքուն անոնց դէմ շինծու դատավարութիւններ կը կազմակերպէ:
Հայոց ցեղասպանութիւնն ու Արցախի ցեղասպանութիւնը իրենց մէջ ունին բազմաթիւ նմանութիւններ`
– Պետական ծրագրաւորում – Երկու պարագային ալ ցեղասպանութիւնը պետական մակարդակի որոշում էր:
– Միջազգային անգործութիւն – Երկու պարագային ալ աշխարհի մեծ պետութիւնները կա՛մ լուռ մնացին, կա՛մ բաւարար քայլերու չձեռնարկեցին:
– Բռնագաղթ եւ հայրենազրկում – Երկու պարագային ալ հայերը զրկուեցան իրենց բնօրրանէն:
– Մշակութային ջարդ – Արեւմտեան Հայաստանի եւ Արցախի մշակութային ժառանգութիւնը ոչնչացուեցան կամ գրաւուեցան:
Այսօրուան լռութիւնը վաղուան նոր ցեղասպանութեան նախապատրաստութիւնն է: Առ այդ, հայ ժողովուրդը ունի իր գոյութենական պայքարը շարունակելու բարոյական եւ պատմական պարտաւորութիւնը:
1.- Հայոց ցեղասպանութեան եւ Արցախի ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը պէտք է ըլլայ առաջնահերթութիւն:
2.- Արցախը պէտք է մնայ հայկական: Տեղահանուած ժողովուրդը իր հայրենիք վերադառնալու անքակտելի իրաւունքը ունի:
3.- Պաքուի ոճիրները պէտք է դատապարտուին միջազգային ատեաններուն մէջ: Արցախի ղեկավարներուն ձերբակալութիւնը քաղաքական շանթաժ է, որուն դէմ պէտք է պայքարիլ:
4.- Արցախի հարցը միայն Արցախի ժողովուրդին հարցը չէ. անիկա համայն հայութեան հարցն է: Միասնութեամբ եւ վճռականութեամբ պիտի կանխենք ապագայի ցեղասպանութիւնները:
Անցեալի դասերը չսորվելու գինը նոր ցեղասպանութիւն մըն է: Հայ ժողովուրդը մէկ դար առաջ մնաց մինակ եւ այսօր կրկին կանգնած է նոյն մարտահրաւէրին դիմաց: Սակայն այս անգամ պէտք է պայքարինք աւելի կազմակերպուած, աւելի ուժեղ եւ անսասան կամքով:
Քաջերի հողը մեզ է սպասում:
