«Տէր Ըլլանք Մեր Արուեստին Ու Հայ Մշակոյթին» «Ազդակ»-ին Կ՛ըսէ Մովսէս Ծիրանի

Տրուած ըլլալով, որ աղէտները (ըլլան անոնք  համաշխարհային թէ շրջանային)  իրենց ազդեցութիւնը կ՛ունենան արուեստագէտներու ստեղծագործական կեանքին վրայ, եւ տրուած ըլլալով, որ արուեստաբան Մովսէս Ծիրանին իր գործի բերումով կ՛առնչուի  միջազգային թէ ազգային  բազմատեսակ մշակութային ոլորտներու հետ, այս առումով հետաքրքրական ու շահեկան զրոյց մը ունեցանք անոր հետ, զոր ստորեւ կու տանք ամբողջութեամբ:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Այս օրերուն աշխարհը կը շարունակէ կախեալ մնալ վտանգաւոր համաճարակի մը «քմայքէն», որուն պատճառած տարբեր տեսակի վնասներն  ու աւարտը այնքան ալ յստակ չեն: Ընդհակառակը, քաղաքական, տնտեսական, ապահովական ու այլ բնոյթի համատարած տագնապները մարդու ապագան կը դարձնեն աւելի մռայլ ու մտահոգիչ… Այս անբարենպաստ կացութիւնը ի՞նչ ազդեցութիւն գործեց ու կը շարունակէ գործել արուեստագէտներու ստեղծագործական կեանքի վրայ:

ՄՈՎՍԷՍ ԾԻՐԱՆԻ.- Հարցը բաւականին ընդարձակ է ու կնճռոտ: Եկէք` մասնաւորենք ու փորձենք ամփոփ ձեւով ներկայացնել: Ինչպէս կեանքի բոլոր բնագաւառները, մշակոյթը եւս տուժեց: Իրականութեան մէջ վնասները, յատկապէս` մշակութային գետնի վրայ, կը շարունակուին, կը բազմանան ու տեսակ կը փոխեն: Ընթացքին սկսած են փոխուիլ նաեւ կեանքի որակն ու կենցաղը: Ստեղծագործական գետնի վրայ, անոնք, որոնք  հնարաւորութիւն ունին առանձինն ստեղծագործելու, համեմատաբար նուազ անբախտ են, քան` կատարողական արուեստագէտները, որոնք կախեալ են հանրութեան մասնակցութենէն ու ներկայութենէն, ինչպէս` թատերական եւ երաժշտական ձեռնարկները: Կերպարուեստի պարագային, թանգարանները փակուեցան, ցուցահանդէսները յետաձգուեցան կամ ընդհանրապէս ջնջուեցան: Թէեւ ուժ տրուեցաւ համացանցային «ցուցահանդէսի» տարբերակին, սակայն փորձը ցոյց կու տայ, որ ան չի կրնար փոխարինել արուեստի ու արուեստասէրի դէմ դիմաց ուղղակի կապը: Այս կացութիւնը համատարած է ու խիստ մտահոգիչ:

Հ.- Իսկ ի՞նչ կրնաք ըսել ժամանակակից հայ կերպարուեստագէտներու մասին:

Մ. Ծ.- Չարաբաստիկ պատերազմէն ամիսներ առաջ յատուկ ծրագրուած ձեւով կապ պահեցի ինծի ծանօթ քսանէ աւելի արուեստագէտներու հետ: Պարզուեցաւ, որ կարելի է զանոնք բաժնել երկու գլխաւոր խումբերու: Անոնք, որոնք ներշնչումի կը հաւատան, ու անոնք, որոնք ներշնչումի չեն հաւատար: Աւելի ճիշդը` կան արուեստագէտներ, որոնք պէտք ունին հոգեմտաւոր լիցքաւորման ու ապա լիցքաթափման, եւ կան այլ տեսակի արուեստագէտներ, որոնց համար ստեղծագործելը պարզապէս ամէնօրեայ աշխատանք կ՛ենթադրէ:

Հ.- Կարելի՞ է աւելի յստակացնել:

Մ. Ծ.- Բացատրեմ. այն արուեստագէտները, որոնց համար ստեղծագործելու տրամադրութիւնը, այսինքն ներշնչումը անհրաժեշտութիւն է, համաճարակը կամ առհասարակ կեանքի վատ կողմերը շատ աւելի ժխտական ազդեցութիւն կ՛ունենան անոնց վրայ, քան` անոնք, որոնք ներշնչման հարց չունին, աւելի ճիշդը` մշտական ներշնչման մէջ են: Օրինակի համար, Փոլ Կիրակոսեանը պէտք ունէր ներշնչման, որպէսզի ստեղծագործէր: Ան կ՛աշխատէր արագ, կտաւին յանձնելէ ետք իր հոգեմտաւոր կուտակումները, կարիքը կը զգար հանգստանալու, կազդուրուելու ու երբեմն ամիսներ պէտք էին վերստին լիցքաւորուելու ու ստեղծագործելու համար: Մեր ժամանակակիցներէն այդպէս է նաեւ Վահան Ռումէլեանը: Միւս կողմէ, Կիւվտերի պարագային, անընդհատ ստեղծագործելու մարմաջ մը կար մէջը: «Եթէ չնկարեմ, կը մեռնիմ», կ՛ըսէր ան: Այդպէս է նաեւ Գէորգ Եղիազարեանը: Այս վերջին տեսակներէն շատեր համաճարակի «բարիքներէն» կը համարէին անոր ընձեռած առանձնանալու ու ստեղծագործելու առիթը: Իսկ միւսները գրեթէ բոլորն ալ ամուլ վիճակ մը կը պարզէին:

Հ.- Այս երկու «տեսակներէն» ո՞ր մէկը աւելի ճիշդ կամ արդիւնաւէտ կրնայ ըլլալ:

Մ. Ծ.- Այս պարագային ճիշդի եւ սխալի հարց չկայ: Կարեւորը արդիւնքն է, ձեռք բերուած որակը եւ ոչ թէ` միջոցը կամ քանակը:

Հ.- Լա՛ւ, կը կարծէ՞ք, թէ միջազգային գետնի վրայ ալ ընդհանուր պատկերը նոյնն է:

Մ. Ծ.- Կ՛ենթադրեմ… Համաճարակին պատճառով թէեւ ուղղակի շփումը բացառուած էր, սակայն հնարաւորութիւն ունեցայ ինծի ծանօթ հինգ գեղանկարիչներու հետ կապ պահելու (առաջին երեքը ուղղակի, իսկ վերջին երկուքը` միջնորդուած կերպով): Արժանթինէն Guillermo Didiego-ի, գերմանացի Detlef Gotzens-ի, Քանատայէն Paul Ygartua-ի, Ռուսիայէն Yuri Tzevetaev-ի, Աւստրալիայէն Charles Billich-ի հետ: Ասոնցմէ միայն Detlef Gotzens-ն էր, որ մեկուսացած իր գաւառական արուեստանոցին մէջ, հեռու որեւէ տեսակի աղմուկներէ ու համաճարակային ազդեցութիւններէ, կ՛աշխատէր: Միւսներու ստեղծագործական կեանքը խանգարուած կը թուէր ըլլալ: Անոնք միայն պարբերաբար կը ստեղծագործէին եւ այն ալ` ոչ խանդավառութեամբ: Թէ՛ միջազգային գետնի վրայ եւ թէ՛ ներազգային առումով, իր ընդհանուրին մէջ, թէ՛ որակի եւ թէ՛ քանակի անկում կը նշմարուի: Անշուշտ կան բացառութիւններ` ինչպէս. Ռուբէն Աբովեանը, Եուրոզը եւ կամ Գէորգ Եղիազարեանը… եւ այլն:

Հ.- Իսկ մեր խայտառակ պարտութեան մասին ի՞նչ կրնաք ըսել:

Մ. Ծ.- Լաւ կ՛ըլլայ, որ այս մասին չխօսինք:

Հ.- Ինչո՞ւ:

Մ. Ծ.- Որովհետեւ այս չարաբաստիկ պարտութիւնը այնքա՜ն անակնկալ էր ու այնքա՜ն ստորնացուցիչ, կարծես թէ ազգովին որակազրկուեցանք ու նուաստացանք, յատկապէս` միջազգային հանրութեան առաջ: Այնպէս որ, այս պարագային ես յատուկ ուսումնասիրութիւն չըրի: Բայց որովհետեւ կապը կար, բոլորին քով կը նշմարուէր խաբուած, իրաւազրկուած ու հիասթափուած ըլլալու զգացողութիւնը, որ ինքնին ստեղծագործութեան ամլութեան կրնայ առաջնորդել: Գրեթէ բոլորս հոգեկան լուրջ հարցեր կը դիմագրաւէինք… ու ոմանց մօտ սկսաւ լուրջ բնոյթ ստանալ: Վերջին ամիսներուն բարեբախտաբար կազդուրման եւ դէպի բնականոն ստեղծագործական կեանք վերադարձի միտումներ կը նշմարուին շատերու մօտ:

Հ.-  Հասկնալի է, իւրաքանչիւր հայ քիչ թէ շատ նոյն վիճակներէ անցաւ…

Մ. Ծ.- Դժբախտաբար պարտութիւնը տակաւին իր լրումին չէ հասած, սպառնալիքներն ու զիջումները կը շարունակուին, եւ մենք ինկած ենք սարսափելի ոլորապտոյտի մը մէջ, ուրկէ դուրս գալը այնքան ալ դիւրին չէ: Կարծէք թէ աշխարհը մեզի հանդէպ որդեգրած է ռէալ փոլիթիքի թաքնագոյն այն սկզբունքը, որուն համաձայն, խօսքով ամէն ինչ, իսկ գործով ոչինչ:

Հ.- Դուք` իբրեւ ցուցասրահի տէր եւ իբրեւ արուեստաբան, ի՞նչ ըրիք, աւելի ճիշդը` ի՞նչ պիտի ընէիք եւ չկրցաք ընել:

Մ. Ծ.- Բացատրեմ. մեր հերթական միջազգային ցուցահանդէսի մասնակցութիւնը տեղի ունեցաւ նախանցեալ տարուան դեկտեմբերին, Մայամիի «Արթ պազել»-ի ծիրէն ներս, Red Dot Art Fair-ի համատեղ, միջազգային ցուցահանդէսին, որուն մասին ատենին տեղեակ պահած ենք մեր արուեստասէր հասարակութիւնը: Մինչ այդ գործակցութեան  համաձայնութիւն ձեռք բերած էինք Salvador Dali Foundation-ի հետ: Սկիզբը ամէն ինչ հեզասահ ու արդիւնաւէտ ընթացաւ: Նախ երեք գեղանկարիչներով (Սուրէն, Վահրամ եւ Դաւիթ Դաւթեան) մասնակցեցանք Salvador Dali-ի մահուան երեսունամեակին նուիրուած երկրորդ ցուցահանդէսին, Մոնաքոյի մէջ (առաջինը տեղի ունեցած էր Փարիզի Salvador Dali-ի թանգարանէն ներս), որուն յաջողութեան իբրեւ արդիւնք` նոյնութեամբ տեղափոխուեցաւ Աւստրալիոյ Սիտնի քաղաքը, որ խանգարուեցաւ նախ համատարած հրդեհներու եւ ապա համաճարակին պատճառով: Զուգահեռաբար մեր այլ ծրագիրները եւս յետաձգուեցան:

Հ.- Ի՞նչ ծրագիրներու մասին է խօսքը: Կարելի՞ է քիչ մը մանրամասնել:

Բերդեան

Մ. Ծ.- Նախ` առկախուեցաւ Քալիֆորնիոյ Փալմ սփրինկէն ստացած մեր հրաւէրն ու Լոս Անճելըսի եւ Տիթրոյիթի մէջ կայանալիք երկու «Փակ ցուցահանդէսները»: Յետաձգեցինք նաեւ անցնող մայիսին Պէյրութի մէջ կայանալիք Էդիկ Բերդեանի ստեղծագործական կեանքին նուիրուած յետահայեաց ցուցահանդէսը, որուն առիթով, սակայն, կրցանք հրատարակել ութսուն էջերէ բաղկացած գեղատիպ պատկերագիրք մը:

Հ.- Իսկ որեւէ թուական ճշդուա՞ծ է:

Մ. Ծ.- Ո՛չ, ամէն ինչ անորոշ է ու  կախեալ է համաճարակի, ինչպէս նաեւ աշխարհի քաղաքական ու տնտեսական վիճակներէն:

Հ.- Որքան տեղեակ ենք, այս շրջանին դուք հրատարակեցիք նաեւ Տալիի երեսունամեակին նուիրուած պատկերագիրքը, հոս` Պէյրութի մէջ: Նախ` ինչպէ՞ս կ՛ըլլայ, որ միջազգային հանրայայտ արուեստի կազմակերպութիւն մը, ամբողջ Եւրոպան ձգած, Պէյրութին կը վստահի եւ այն ալ` այս աննպաստ պայմաններու մէջ: Եւ ապա ինչպէ՞ս իրականացուցիք անիկա:

Մ. Ծ.- Լա՛ւ, լուսաբանեմ: Երկու տասնեակ տարիներէ ի վեր մենք կը գործակցինք ART Evolution միջազգայնօրէն ճանչցուած ու գնահատուած արուեստի կազմակերպութեան հետ, որ իր հերթին տարիներէ ի վեր գործընկերը կը մնայ «Dali Foundation»ի, որուն տնօրէնութիւնը երբ ART Evolution-ի մօտ կը ծանօթանայ մեր արուեստի հրատարակութեանն ու ներկայացուցած արուեստագէտներու ստեղծագործութիւններուն, գնահատելով անոնց որակն ու ինքնատպութիւնը, փափաք կը յայտնէ գործակցիլ մեզ հետ: Այնուհետեւ «Dali Universe» պատկերագիրքի հրատարակութիւնը վստահուեցաւ մեզի, զոր խմբագրեց Էլօ Հերկելեանը:

Հ.- Պատկեր գիրքը միայն Տալիի՞ն նուիրուած է:

Մ. Ծ.- Ո՛չ, բնականաբար առիւծի բաժինը յատկացուած է Տալիի արուեստին, որուն կողքին ինքնատիպ ու բարձրորակ գեղանկարիչներ ներկայացուած են նաեւ: Charles Billich-ի, Toller Cranston-ի, Վահրամի, Սուրէնի եւ Դաւիթ Դաւթեանի ստեղծագործութիւններէն նմուշներ:

Հ.- Իսկ այժմ ի՞նչ կացութեան մէջ էք:

Մոտըրն Մասթըրզ Մարքէ, Արտաքին-Տեսք

Մ. Ծ.- Իրականութեան մէջ բոլորին նման որոշ տագնապներ կը դիմագրաւենք: Այս օրերուն «Dali Universe» ընդհանուր խորագիրին տակ ցուցահանդէսը կը շարունակուի Աւստրալիոյ Մելպուրն քաղաքին մէջ, ուր այցելուներու թիւն ու քանակը այնքան ալ քաջալերական չեն… յայտնի պատճառներով: Նոյն պատճառներով մենք չկրցանք ներկայ ըլլալ բացումին: Յամենայն դէպս ամէն ինչ յուսահատական չէ, որովհետեւ համաճարակի նահանջին զուգահեռ` սկսած է բարելաւուիլ նաեւ արուեստի շուկան:

Մելպուրն Մոտըրն Մաաթըրս Մարքէ Ցուցահանդէսէն Անկիւն մը

Հ.- Ձեր ծրագիրներու մասին ի՞նչ կրնաք ըսել մեր ընթերցողներուն:

Մ. Ծ.- Թէեւ հրատարակչական ու ցուցադրական ծրագիրներ ունինք, ինչպէս միշտ, այնուամենայնիւ, ամէն ինչ կը մնայ անորոշ ու կախեալ Լիբանանի, Հայաստանի եւ առհասարակ աշխարհի քաղաքական, ապահովական ու մանաւա՛նդ տնտեսական բարելաւումներէն:

Հ.- Իսկ ձեր ցուցասրահը փա՞կ կը մնայ այս օրերուն:

Մ. Ծ.- Ո՛չ, սակայն կը բանանք` համաձայն Լիբանանի մէջ տիրող կացութեան ու մեզի հետ ճշդուած ժամադրութիւններուն, որովհետեւ մեր հաւաքածոյէն որոշ նմուշներ մշտական ցուցադրութեան մէջ են, որոնք պարբերաբար կը համալրուին նոր ստեղծագործութիւններով:

Հ.- Եթէ գաղտնիք չէ, ծայրայեղօրէն  տնտեսական այս ճգնաժամի պարագային,  արդեօք Լիբանանի մէջ արուեստի առեւտուր գոյութիւն ունի՞:

Մ. Ծ.- Պատկերացուցէք` այո՛: Նոյնիսկ լիբանանեան արուեստի աճուրդի կարգ մը սրահներ բնականոն կերպով կ՛աշխատին:

Հ.- Այդ ինչպէ՞ս կ՛ըլլայ:

Մ. Ծ.- Շա՛տ պարզ է. կան մարդիկ, որոնք նիւթականի պէտք ունին եւ պատրաստ են իրենց արուեստի գործերը վաճառելու, կան նաեւ արուեստի սիրահարներ, որոնք նմանօրինակ օրերու կը սպասեն յարմար գինով արուեստի գործեր ձեռք բերելու համար:

Հ.- Հասկնալի է, երկու կողմերուն համար ալ նպաստաւոր կ՛ըլլայ նման առեւտուրը: Իսկ այս առիթով որեւէ պատգամ ունի՞ք մեր ընթերցողներուն:

Մ. Ծ.- Արուեստը կեանք է ու ոգեղէն գերագոյն հաճոյք: Տէր ըլլանք մեր արուեստին ու առհասարակ հայ մշակոյթին, մանաւա՛նդ անոր համար, որ հայրենիքի մէջ սկսած են ծրագրուած ձեւով նսեմացնել մշակոյթի դերն ու նշանակութիւնը, մարդակերտման ու ազգակերտման յոյժ կարեւոր բնագաւառներուն մէջ:

 

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )