ԴՈԿՏ. ԱՐԱ ՍԱՅԵՂ
Հայոց ցեղասպանութեան հանրածանօթ ցեղասպանագէտ Թաներ Աքչամի համաքաղաքացի` արտահանցի թուրք պատմաբան Ճանտան Պատեմը զրուցակից հիւրն էր «Իմ Հայաստան, իմ հայեր» հանրային հերթական առցանց զրոյցներու շարքի (քանի)-րդ նիստին, որ տեղի ունեցաւ երկուշաբթի, 26 ապրիլ 2021-ին, Լեհաստանի Քրաքով քաղաքին մէջ:
Լեհահայ եւ ընդհանրապէս հայկական նիւթերու նուիրուած առցանց «Իմ Հայաստան, իմ հայեր» հարցազրոյցները, որոնք գրեթէ մէկ տարիէ ի վեր կը ներկայացուին, կազմակերպուած են Լեհաստանի Հայ մշակոյթի ուսումնասիրութիւններու կեդրոնին կողմէ:
Լեհաստանի մէջ առաջին հայ մշակոյթի ուսումնասիրութիւններու կեդրոնի պաշտօնական բացումը տեղի ունեցաւ 21 սեպտեմբեր 2019-ին, Քրաքովի մէջ: Այս հիմնարկը կը համարուի Լեհաստանի մէջ հեղինակութիւն վայելող «Արուեստի եւ գիտութիւններու ակադեմիա»-ի կառուցուածքի մէկ ստորաբաժանումը:
Օրուան անգլերէն լեզուով հարցազրոյցի զրուցավարն էր Եակելոնեան համալսարանի դասախօս եւ Հայ մշակոյթի կեդրոնի գիտաշխատողներէն պատմաբան դոկտ. Եագուպ Օշեցքին, որ հանրածանօթ է Հայոց ցեղասպանութեան, արցախեան հակամարտութեան, հայատեացութեան քաղաքականութեան դէմ հայանպաստ աշխատանքով եւ իր տուած դասախօսութիւններով` Քրաքովի, Վարշաւայի, Պրիւքսելի մէջ եւ այլուր:
Պատեմի հայոց լեզուին ծանօթ ըլլալը նպաստած է անոր` հայկական աղբիւրներու ուսումնասիրման գործին: Այդ աղբիւրներով հարստացած են իր պատմական ուսումնասիրութիւնները, հրատարակած յօդուածները եւ գիրքերը: Մասնաւորաբար անոր վրայ մեծ ազդեցութիւն ձգած է Հայաստանի Գիտութիւններու եւ ազգային ակադեմիայի Հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկին մէջ իր փորձուսման կեցութիւնը 2011-2013 ժամանակաշրջանին: Ներկայիս կը վարէ Քրաքովի Հայ մշակութային ընկերութեան (OTK) ատենադպրութեան պաշտօնը:
Օրուան առցանց զրոյցը Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումի եւ Հայաստանի Ազգային արխիւի մէջ 2009 թուականին առաջին թուրք պատմաբան` Ճանտան Պատեմի կատարած ուսումնասիրութիւններու մասին էր: Զրուցակից հիւրը իրեն ուղղուած հարցումներու ընդմէջէն ներկայացուց Արտահանի եւ Կարսի շրջաններու ընդհանուր մանրանկարը, հայութեան եւ այնտեղ ապրած ազգերու հետ առնչուած որոշ յիշողութիւններ, իր ընտանեկան յարկի մասին որոշ յուշեր:
Հայոց ցեղասպանութիւնը ընդունած պատմաբանը կը միտի աւելի խորացնել Հայկական հարցի իր ուսումնասիրութիւններու ծաւալը` հաստատելով նաեւ, որ ներկայիս Թուրքիոյ մէջ Հայոց ցեղասպանութիւնը ուսումնասիրողները արհամարհուած պատմաբաններ են:
Արտահանցի Ճ. Պատեմ ծնած է 1970-ին, ռուսական բանասիրութեան եւ Արեւելեան Եւրոպայի ուսումնասիրութիւններու ոլորտին մէջ մագիստրոսի կոչումը ստացած է Մեծն Բրիտանիոյ Պըրմինկհամ համալսարանէն, 2001-ին, իսկ 2007-ին օսմանեան պատերազմներու պատմութեան ծիրին, Ղրիմի պատերազմի մէջ դոկտորական` Պոլիսի Սապանչը համալսարանէն: Ութ տարի դասախօսած է յիշեալ համալսարանին մէջ եւ մշակոյթի պատմութեան, Կեդրոնական Ասիոյ թրքական պատմութեան, ինչպէս նաեւ ռուսերէն լեզուի թարգմանութեան դասընթացքներ տուած է: Մասնակցած է բազմաթիւ միջազգային գիտաժողովներու: Հեղինակ է գիտական շարք մը յօդուածներու եւ հրատարակութիւններու, որոնք առնչուած են Օսմանեան կայսրութեան, Կովկասի եւ Թուրքիոյ պատմութեան հետ: Ուսումնասիրութիւններ ունեցած է Մեծն Բրիտանիոյ, Հայաստանի, Վրաստանի եւ Գերմանիոյ պետական արխիւներու մէջ` հանդիսանալով առաջին թուրք պատմաբանը, որ 2009 թուին ընդունուած է Երեւանի մէջ Հայաստանի Ազգային արխիւի հաւաքածոյին ծանօթանալու եւ ուսումնասիրութիւններ կատարելու:
Յիշենք, որ ան կը տիրապետէ նաեւ ռուսերէն եւ անգլերէն լեզուներուն:
2016-ին Ճ. Պատեմը մասնակցած է հանրային խնդրագիրի մը ստորագրահաւաքին, որուն մէջ մասնակիցները կոչ ուղղած են Թուրքիոյ իշխանութեան` երկխօսութիւն վերսկսելու երկրի հարաւարեւելեան շրջաններու փոքրամասնութիւններուն հետ: Թուրքիոյ կառավարութիւնը ստորագրողները մեղադրած է ազգային դաւաճանութեամբ, ահաբեկչութիւնը խթանելու եւ Թուրքիոյ «բարի» անունը վիրաւորելու յանցանքով:
2016-ի օգոստոսին Թուրքիոյ կառավարութիւնը կ՛արգիլէ Ճանտան Պատեմին` պետական բոլոր համալսարաններու ու գրասենեակներու մէջ աշխատելէ:
2019-ի փետրուարին պատմագէտը իր ստորագրութեան համար իբրեւ մեղաւոր կը դատապարտուի երկու տարուան ազատազրկման` սահմանափակ դարձնելով նաեւ իր ճամբորդութիւնները:
Թուրքիոյ մէջ սպառնալիքներու տակ, միաժամանակ հետազօտական եւ դասաւանդման իր իրաւունքներէն զրկուած պատմաբանը անապահով վիճակի մէջ կը փորձէ յարմար ելքեր փնտռել միջազգային կրթական շրջանակներու ծրագիրներու օգնութեամբ:
Նկատի առնելով, որ պատմաբան Ճ. Պատեմ վերջին տարիներուն սպառնալիքներու եւ բռնաճնշումներու ենթարկուած է (մանաւանդ` Թուրքիոյ համալսարաններու մէջ աշխատանքէն հեռացումի ալիքի պատճառով) եւ իր երկրին մէջ չկրնալով իր հետազօտական գործունէութիւնը անվտանգ շարունակել` դիմած է Լեհաստանի Քրաքով քաղաքի մէջ գործող Villa Decius-ի Մշակոյթի միջազգային հիմնարկին, որ կը համագործակցի տեղւոյն Եակելոնեան համալսարանի հետ` իրականացնելու «Scholars At Risk» «Գիտնականներ սպառնալիքի տակ» կրթաթոշակի ծրագիրներ, որոնք վտանգի, հետապնդումներու, սպառնալիքներու եւ անհանդուրժելի պայմաններու տակ գործող գիտնականներուն օգնութիւն ու կրթաթոշակներ կը տրամադրեն անոնց ուսումնասիրութիւնները եւ հետազօտութիւնները շարունակելու համար:
Ճ. Պատեմը առաջին թուրք պատմաբանն է, որ կրթաթոշակ ստացած է սոյն ծրագրէն եւ օգտուելով անկէ` նոյեմբեր 2020-էն մինչեւ ապրիլ 2021 ուսումնասիրութիւններ կատարած է Քրաքովի վերոյիշեալ համալսարանին մէջ:
Լեհաստանի մէջ հանրային առցանց զրոյցի առիթով թրքահպատակ այս մտաւորականի` Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը կու գայ հարստացնելու երկար ցանկը բոլոր այն թուրք մտաւորականներուն, հասարակական գործիչներուն, արուեստի, գրականութեան եւ համալսարաններու դասախօսներուն, որոնք օրըստօրէ կը բազմացնեն Հայոց ցեղասպանութիւնը ընդունողներու, ճանչցողներու եւ վկայողներու անուանացանկը` հակառակ իրենց թուրք պետութեան ժխտողական եւ ուրացող քաղաքականութեան: Նման թուրք անձնաւորութիւններ հաւատարիմ մնալով իրենց գիտութեան, խիղճին ու կոչումին` քաջութիւնը ունեցած են եւ կը շարունակեն ունենալ բացայայտ ձեւով արտայայտելու 1915-ի հայոց բնաջնջումի ողբերգութեան իրականութիւնը եւ անուրանալի ճշմարտութիւնը:
Հարցազրոյցը կարելի է ունկնդրել այս կապով` https://youtu.be/Bct8icHju6I.
