Խծաբերդէն Մինչեւ Չարեքթար` Ահաւոր Պատմութիւն Մը

Ա. Ա.

Նոյեմբեր 9-ին ստորագրուած եռակողմ յայտարարութեան առաջին, հինգերորդ եւ իններորդ կէտերուն խախտումները չափազանց վտանգաւոր տարողութիւն ունին, եւ մինչ հայկական կողմը, ի դիմաց Փաշինեանի եւ Յարութիւնեանի, գրեթէ լռութեամբ կամ, լաւագոյն պարագային, անողնաշար յայտարարութիւններով կը ջանայ ստեղծել հակադարձութեան պատրանք մը, պատկերը օրէ օր առաւել կը յստականայ, որ դաւը, կամ «համաձայնութիւնը» կարծուածէն շատ աւելի խոր եւ վտանգաւոր է:

Փաշինեանի, Փութինի եւ Ալիեւի ստորագրութիւնը կրող համաձայնութեան առաջին կէտին մէջ կ՛ըսուի. «Կը յայտարարուի ամբողջական հրադադար եւ բոլոր տեսակի սադրանքներու կասեցում` ղարաբաղեան տագնապին գօտիին մէջ, Մոսկուայի ժամով` նոյեմբեր 10-ին ժամը 00:00-ին: Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի հանրապետութիւնները կը մնան իրենց զբաղեցուցած դիրքերուն վրայ»:

Շատ յստակ է բանաձեւումը այս պարագային: Ո՞վ ո՛ւր կը գտնուի, այդ տեղը կը մնայ: Եւ դիրքերը կը մնան գտնուող ուժին տիրապետութեան տակ:Այս կէտով ալ կ՛երաշխաւորուի հայկական տիրապետութիւնը նաեւ Հադրութի շրջանի Խծաբերդ եւ Հին Թաղեր գիւղերուն, ինչպէս նաեւ           Շուշիի Բերձոր ենթաշրջանի Վերին Շէն, Հին Շէն եւ Եղծահող գիւղերուն վրայ: Արցախեան պատմական գիւղերը` իբրեւ հայկական հնամենի բնակավայրեր, պիտի յուշէին Արցախի պատմութիւնը, ուր հերոսամարտերը եւ անձնատուութիւնը զարմանալիօրէն զուգահեռ կը քալէին: Մէկ հերոսամարտ բաւարար էր հողը ազատագրելու եւ Արցախի իսկական պատկանելիութիւնը ամրագրելու համար:

Իսկ քաղաքական հոսանքի մը ապաշնորհ մէկ քայլ իսկ բաւարար եղաւ հողը յանձնելու եւ մնացածն ալ թշնամիին փոխանցելու կասկածելի ճիգեր թափելու համար: Եւ այս հարցը կը վերաբերի Խծաբերդի, Հին Թաղերու, Վերին Շէնի, Հին Շէնի եւ Եղծահողի: Հիմա կը պատճառաբանուի, որ ռուսերը այս գիւղերուն մէջ եւ անոնց շուրջ չէին տեղակայուած եւ ազրպէյճանցիները, իբր թէ արժեզրկելու համար ռուսական խաղաղապահ ուժերուն առաքելութիւնը, յարձակած էին այս հատուածներուն վրայ: Խնդիրն ալ այս կէտին մէջ կը կայանայ: Ռուսական խաղաղապահ ուժերուն լիազօրութիւններուն քարտէսը օրն ի բուն կը փոխուէր, եւ նախավերջինին մէջ նշուած էին Խծաբերդն ու Հին Թաղերը: Կապոյտ գիծով մը ճշդուած էր անոնց` ռուսական ուժերուն վերահսկողութեան տակ ըլլալը:

Լա՛ւ: Բայց ռուսերը հոն չէին, եւ ազրպէյճանցիները յարձակեցան: Այսքա՞ն: Ուրեմն ազրպէյճանցիները կը խախտեն հրադադարի առաջին կէտը, կը յարձակին հայկական բնակավայրերուն վրայ, մինչեւ իսկ, որոշ տեղեկութիւններու համաձայն, հարիւրէ աւելի հայորդիներ կը գերեվարեն, ու անձնատուութեան թատրերգութեան երկրորդ արարն է, որ կը սկսի: Ռուսերը կը հասնին, կը տեղակայուին եւ նոր քարտէս մը լոյս կը տեսնէ: Խծաբերդն ու Հին Թաղերը չկան կապոյտ գիծին մէջ: Դուրս մնացած են ռուսական խաղաղապահ ուժերուն վերահսկողութեան ծիրէն: Իսկ պէտք է շեշտել, որ ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող Դիզափայտ լեռը իր չորրորդ դարու ուխտավայրով` Կատարի վանքով կը յանձնուէր Ազրպէյճանի, որ արցախեան առաջին հերոսամարտին ոչ մէկ պարագայի յաջողեցաւ այս հատուածներուն մօտենալ: Մինչ այդ Դիզափայտ լերան գագաթէն մինչեւ Արաքս գետի հատուածին օդային տարածութիւնը միայն շուրջ երեսուն քիլոմեթր է եւ ամբողջ տարածութիւնը տեսանելի է, ինչ որ լերան ռազմավարական կարեւորութիւնը առաւել կը շեշտէ:

Ազրպէյճանական ուժերը յստակօրէն կը հետապնդէին Մուղանեան տարածքներու վերածուած արցախ հայրենիքին մէջ թերակղզիներ շրջապատելով` զանոնք կուլ տալու մարտավարութիւնը, իսկ Ստեփանակերտ քար լռութիւն կը պահէր, մինչ Երեւանի իշխանութիւնները Մինսքի խումբին համանախագահներուն կը փոխանցէին, որ ուշադրութեան առարկայ պէտք է դառնան նման քայլեր: Դիւանագիտական ամլութեան ահաւոր իրավիճակին մէջ ազրպէյճանական ուժերը, իրենց կողքին ունենալով թրքական կապոյտ գդակաւորները, խորքին մէջ կը ջանային հայոց արժանապատուութիւնը ոտնակոխել:

Գրեթէ նոյնանման կացութիւն կը պարզուէր նաեւ Շուշիի Բերձոր ենթաշրջանի երեք գիւղերուն` Հին Շէնի, Մեծ Շէնի եւ Եղծահողի շուրջ: Թերակղզի կը ստեղծես, յետոյ կը գրաւես: Այդքա՛ն:

Միւս կողմէ, եռակողմ յայտարարութեան հինգերորդ կէտին մէջ նշուած հսկողութեան կեդրոնը, յայտարարութեան հրապարակումէն երկու օր ետք` նոյեմբեր 11-ին կը վերածուէր «ռուսեւթրքական կեդրոն»-ի, որուն ստեղծման հասկացողութեան յուշագիրը, ապա համաձայնութիւնը, եւ աւելի ուշ` գործնական քայլերու շուրջ ռուս եւ թուրք պաշտօնատարներու միջեւ Անգարայի մէջ կայացած բանակցութիւնները, ոչ մէկ ձեւով եւ ոչ մէկ պարագայի կ՛արժանանային Երեւանի իշխանութիւններուն ուշադրութեան, կամ քննադատութեան, կամ ընդդիմութեան:

Սա կը նշանակէ մէկ բան: Ճիշդ է, որ յայտարարութեան հինգերորդ կէտին մէջ չէր ճշդուած կեդրոնին ռուսեւթուրք միացեալ նախաձեռնութիւն մը ըլլալը, բայց, ըստ երեւոյթին, Փաշինեան գիտէր, որ այդպէս պիտի ըլլայ: Այլապէս աղմկալից խախտում մըն էր, զոր պէտք էր ընդգծուէր… Մնաց որ, ամբողջ խնդիրը կը կայանար թուրքերուն պնդումներուն մէջ, թէ թուրք զինուորականները գետնի վրայ պիտի հսկեն հրադադարի գործադրութեան: Բայց Ռուսիոյ նախագահը ընդդիմացած էր, որովհետեւ կը փորձէր առաջքը առնել հայկական անհաճոյ հակազդեցութեան, նկատի ունենալով հայկական զգայնութիւնը` արցախեան հողերու վրայ թուրք զինուորականներու ներկայութեան նկատմամբ: Այս ալ այսքան:

Կարգը հիմա հասաւ Նախիջեւանի: Իններորդ կէտով Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան եւ Ազրպէյճանի արեւմտեան շրջաններուն միջեւ կապի եւ փոխադրութեան երթուղիներ պիտի հաստատուին, Հայաստանի Մեղրիով, որ ըստ Փաշինեանի հայոց յաղթաթուղթն է: Առաջին հերոսամարտը կտրեց այդ ուղիները եւ թուրք ազգայնական հոսանքին համար համաթուրանականութեան դարպասը համարուող Նախիջեւանը անջատեց Ազրպէյճանէն: Իսկ հիմա ի՞նչ: Իբրեւ յաղթաթուղթ ներկայացուած Մեղրին կը վերածուէր երթուղիի,  ոչ միայն նախկին խորհրդային օրերէն մնացած երկաթուղիի վերաբացմամբ, այլեւ` նոր մայրուղիի կառուցմամբ, որուն ծախսը հայկական կողմը պիտի հոգայ: Բայց խնդիրը ասիկա չէ:

Իլհամ Ալիեւ յանկարծ կը սկսէր խօսելու Մեղրիի վրայով Նախիջեւանեան միջանցքի մը մասին, որուն գաղափարէն տեղեակ էին Վլատիմիր Փութինն ու Ռեճեփ Էրտողանը: Երթուղիները միջանցքով փոխարինելու մասին Ալիեւի գաղափարը խորքին մէջ յայտարարութեան իններորդ կէտին կոպիտ խախտման ենթահողը կը պատրաստէր, եւ հայկական կողմը անտեսեց ասիկա: Պարտեալի հոգեբանութեա՞մբ, թէ՞ անճարակութեան մը պատճառով: Յստակ չէ: Իսկ երբ համաձայնութեան մը կէտերու նկատմամբ, թէկուզ` յայտարարութիւններով, խնդրոյ առարկայ կը դառնան գոյացած համաձայնութեան էութիւնն ու պայմանները, պէտք է գիտակցիլ, որ պարզապէս ընթացք առած կ՛ըլլայ խախտման իսկական հոլովոյթը, որուն հարուածը պէտք է սպասել:Այս պարագային ալ` քար լռութիւն Երեւանէն:

Տակաւին կայ Նախիջեւան – Ազրպէյճան նոր կազատարի մը կառուցման նախագիծին Նախիջեւան – Իկտիր հատուածին խնդիրը, որուն շուրջ յուշագիրը ստորագրելէ ետք առաւել քան յստակ դարձաւ, որ Ազրպէյճանէն մինչեւ Ալպանիա եւ Իտալիա հասնող կազատարը կրնայ Մեղրիէն անցնիլ: Ասիկա ալ կ՛աւելնայ խախտումներու թղթածրարին, թէեւ կրնայ համարուիլ ապագայ ծրագիր մը, որ ըստ Մեղրին իբրեւ յաղթաթուղթ ծանուցող տրամաբանութեան, կարեւոր նախաձեռնութիւն մըն է: Սակայն մոռացութեան տրուած է ամէնէն էականը: Մեղրին պիտի ըլլայ համաթուրանականութեան ստեղծման կամուրջը, որուն այնքան կարիքը ունին թուրքերը:

Պարտութենէն ետք անտիրութեան եւ ապիկար ղեկավարութեան շարունակած անբացատրելի ըլլալու չափ անճարակութեան դրսեւորումներն են, որ աւելի կը տագնապեցնեն եւ կը մղեն հարց տալու, թէ այս իրավիճակը մինչեւ ուր կրնայ այսպէս շարունակուիլ: Այս իմաստով ալ Մարտունիի շրջանի Չարեքթար գիւղին ճակատագիրը աւելի քան բարացուցական է: Երբ անձնատուութեան յայտարարագրին ստորագրութեան լուրը պայթեցաւ, Չարեքթար գիւղին բնակիչներուն հրահանգուեցաւ, որ իրենց բնակարանները պէտք է լքեն ու հեռանան, որովհետեւ Չարեքթարը ազրպէյճանցիներուն պիտի յանձնուէր` ըստ խորհրդային օրերէն մնացած քարտէսի մը, որ ազրպէյճանական կողմը ներկայացուցած էր:

Չարեքթարցիները հրկիզեցին իրենց բնակարանները, կտրեցին պտղատու ծառերը եւ ունեցած – չունեցածը հաւաքելով` հեռացան: Յանկարծ երեւան եկաւ, որ Չարեքթարը թշնամիին պիտի չյանձնուի, որովհետեւ այլ վաւերական քարտէսի մը հիմամբ, գիւղը կ՛իյնար Մարտունիի վարչական բաժնին մէջ: Բայց Չարեքթարը ա՛լ գոյութիւն չունէր: Իր իսկ բնակիչներուն ձեռքով եւ պատասխանատուներու ապիկարութեան պատճառով քանդուած էր:

Խախտումներէն մինչեւ դաւաճանութեան եւ ապատնօրինման տարբեր դրսեւորումներու պատճառով յառաջացած հարցականները պատասխաններ ունի՞ն, թէ՞ ոչ, ժամանակի խնդիր կրնայ ըլլալ: Բայց իրականութիւնը այն է, որ արցախեան դարաւոր գիւղեր մէկ օրէն միւսը կը չքանան, պարզապէս որովհետեւ…

 

 

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )