«Դրօշակ»-ը՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Վաւերագիրը

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն կուսակցութիւնը այս տարի կը բոլորէ իր հիմնադրութեան 130-ամեակը:

ՀՅԴ-ի հիմնադրութեան 130-ամեակը բնականաբար առիթ է գօտեպնդուելու յոբելենական տարուան խորհուրդով, մասնաւորաբար վերանորոգելու մեր ուխտը, մեր հաւաքական յանձնառութիւնը, ինչպէս նաեւ հաւատարիմ մնալ ազգին ծառայելու նուիրական արժէքներուն ու անոր աւանդներուն:

Անկասկած յոբելենական տարին առիթ կը հանդիսանայ նաեւ վերարժեւորելու, ինքնասրբաքրումի, ինքնաքննադատութեան եւ հաշուետուութեան տարի մը ըլլալու մեր համախումբ կեանքի եւ պայքարի երթին մէջ:

Վերոնշեալ լոյսին տակ խիստ կարեւոր է բնականաբար ծանօթանալ ՀՅ Դաշնակցութեան 130-ամեայ այս կուսակցութեան գաղափարական վճիտ աղբիւրը եղող հայ մարդու աշխարհահայեացքին, ցանկութիւններուն եւ երազներուն:

Իսկ ո՞ւր կարելի է գտնել այդ բոլորը, եթէ ոչ՝ դաշնակցական մարդու, մարտնչող հա՛յ մարդու ձայնն ու գրիչը, խօսքն ու գրաւոր արտայայտութիւնը ամփոփող հրատարակութիւններու մէջ, որոնց հարազատ մէկ օրինակը կը հանդիսանայ ՀՅ Դաշնակցութեան օրկանը՝ «Դրօշակ»-ը, որ այսօր 129 տարիներ յետոյ, երբ կանգնած է 130-րդ ամեակի սեմին. երբ կարճ ընդհատումէ մը ետք կրկին անգամ լոյս կը տեսնէ:

Դաշնակցական պաշտօնաթերթ ըլլալու հանգամանքը պէտք է ընկալել պաշտօնական խօսք փոխանցելու պարտաւորութեան իմաստին զուգահեռ, ժողովուրդի լայն խաւերու այլազան հետաքրքրութեանց բաւարարութիւն տուող լրատուութիւն եւ զուգահեռաբար մեկնաբանութիւն կատարող թերթի հասկացողութեամբ, առանց ոչ մէկ պարագայի զիջելու Դաշնակցութեան հիմունքները հանդիսացող իր դիմագիծէն:

Մամուլը միայն զինք հովանաւորող մարմնի պաշտօնաթերթը չէ, այլ համակուսակցական, համազգային, համամարդկային, անկիւնադարձային, նոյնիսկ որոշ տարողութեամբ աւելի փոքր մտահոգութիւններ ու խնդիրներ արտայայտող բաց բեմ է:

Արդարեւ, ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի ուղին լուսարձակի տակ առնելու համար անհրաժեշտ է յետադարձ ակնարկով փորձ կատարել իրազեկ դառնալու համար անոր անցած ուղին, հանգրուան առ հանգրուան:

Երբ Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը կը հիմնուի Թիֆլիսի (Կովկաս) մէջ 1890-ին, եւ հաղորդագրութեամբ՝ մը կ’աւետէր իր ծնունդը. «Մանիֆեստ» եւ «Թռուցիկ թերթ» հրատարակութիւններով հիմը կը դրուի դաշնակցական առաջին թերթին, որուն կը յաջորդէր պաշտօնական օրկան` «Դրօշակ»-ի լոյս ընծայումը (առաջին թիւերը հրատարակուած են Թիֆլիսի մէջ, 1891-ին մայիսին եւ սեպտեմբերին, Դաշնակցութեան գաղտնի տպարանէն): «Դրօշակ»-ի 3-րդ թիւը լոյս կը տեսնէ Քոնսթանցիոյ (Ռումանիա) մէջ, 1892-ին: Այնուհետեւ, թիւ 4-էն սկսեալ (1893), կը հրատարակուի Եւրոպայի ամէնէն ազատական երկրին` Զուիցերիոյ Ժընեւ քաղաքին մէջ, մինչեւ 1914, երբ ժամանակաւորապէս կը դադրի, վերահրատարակուելու համար տասնամեակ մը ետք:

1898-ին «Դրօշակ»-ի խմբագրութեան շուրջ կազմաւորուած է դաշնակցութեան Արեւմտեան Բիւրոն:

Այս յառաջաբանով կը հաստատենք, որ «Դրօշակ»-ը, իբրեւ ամսաթերթ, երկրորդ անգամ վերստին հրատարակուած է 1925-1933-ին, Փարիզի մէջ, Սիմոն Վրացեանի եւ Արշակ Ջամալեանի խմբագրութեամբ: 1891 մայիսէն մինչեւ 1931 մայիս հրատարակուած է 308 թիւ «Դրօշակ»:

«Դրօշակ» երրորդ անգամ 1969-1985-ին իբրեւ  ՀՅԴ բիւրոյի պաշտօնաթերթ հրատարակուած է Պէյրութ` «Ազդակ շաբաթօրեակ-Դրօշակ» անունով, խմբագիրներ ունենալով Բաբգէն Փափազեան եւ Սարգիս Զէյթլեան:

«Դրօշակ» չորրորդ ժամանակաշրջանը կը ճշդորոշուի 1986-2005 թուականները իբրեւ խմբագիր` Նազարէթ Պէրպէրեան: 1986 ապրիլէն` որպէս երկշաբաթաթերթ, սակայն վերջին քանի մը տարիները` իբրեւ եռամսեայ դրութեամբ:

Իսկ հինգերորդ ժամանակաշրջանը` «Դրօշակ»-ը կը սկսի հրատարակուիլ յուլիս 2007-ին, Երեւանի մէջ, այս անգամ կրկին ընդհատուելով 2011 թուականի յուլիսին: Լոյս կը տեսնէ ամսական դրութեամբ, գլխաւոր խմբագիր ունենալով հայրենի գրող-արձակագիր, շարժապատկերագիր, հրապարակախօս, թարգմանիչ, խմբագիր, հասարակական-քաղաքական գործիչ Ռուբէն Յովսէփեանը, իսկ խմբագիր` դոկտ. փրոֆ. Կարէն Խանլարեանը:

Քրիստափոր Միքայելեանը, Սիմոն Զաւարեանը եւ այլ մտաւորական ընկերներ ժնեւեան խմբագրատան բակում

Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան Բ. Ընդհանուր ժողովը (1898, Թիֆլիս) որոշած էր տանիլ քարոզչական աշխատանք արտասահմանի մէջ` եւրոպական քաղաքական շրջանակներու վրայ բարոյական ազդեցութիւն ձգելու նպատակով: Այս ծրագրի կենսագործման համար Ժընեւ կ’երթայ Քրիստափոր Միքայէլեան, որ կը բարձրացնէ մակարդակը «Դրօշակ» թերթին` Ակնունիի, Ահարոնեանի եւ տաղանդաւոր այլ մտաւորականներու աշխատակցութեամբ: Այսպիսով, «Դրօշակ» հետզհետէ կը ստանայ նոր որակ:

Քրիստափոր Միքայէլեան «Դրօշակ»-ի համար կ’ապահովէ նաեւ աշխատակցութիւնը օտար հայասէրներու, ինչպէս` Ժան Ժորես, Ֆրանսիս տը Փրեսանսէ, Անաթոլ Ֆրանս, Փիեռ Քիառ եւ ուրիշներ:

Արդարեւ, ժամանակի ընթացքին ՀՅ Դաշնակցութեան գաղափարախօսութեան, նպատակներուն եւ իրագործումներուն բեմը կը դառնայ «Դրօշակ»-ը` դրսեւորելու դաշնակցական նկարագիրը: Բարոյական ըմբռնումներուն, յեղափոխական արարքներուն, քաղաքական մտածողութեան հայելին` «Դրօշակ» տասնամեակներ շարունակ իրերայաջորդ սերունդներու դաստիարակութեան աղբիւր պիտի հանդիսանար:

«Դրօշակ» իբրեւ տպագիր մամուլի մէկ անդամը գոյատեւած է կարգ մը ընդհատումներով:

«Դրօշակ»-ը հերթական հինգ ժամանակահաշրջաններու մէջ լոյս տեսած է եւ աշխարհագրական տարբեր շրջաններու մէջ: Ընդհատումները եւ վայրի փոփոխութիւնները բնականաբար ունեցած է իր պատճառները:

Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան ամբողջական եւ առարկայական  պատմութիւնը հոն գրի առնուած են, անկասկած, լրատուական եւ գաղափարախօսկան խիստ կարեւոր եւ արխիւային փաստերու հիման վրայ շարադրուած կոթողային աշխատութիւն մըն է ան, հակառակ այն իրողութեան, որ բազմաթիւ դէպքեր, դէմքեր նոյնիսկ բազմաթիւ իրողութիւններ ալ պարզապէս գրի առնուած չեն:

Հոն ներառուած են՝ գաղափարական, քաղաքական, յեղափոխական, մարտական, ռազմական, կուսակցական, ընկերային եւ այլ նիւթեր, որոնք կը հետաքրքրեն իւրաքանչիւր դաշնակցական համեստ շարքայինէն սկսած մինչեւ պատասխանատու մարմիններ: Հոն բանաձեւուած են գաղափարներ, որոնք մէկս կը զատորոշեն միւսէն: Գաղափարնե՛ր, որոնք նկարագիր կու տան մարդոց, որոշ խառնուածք մը կը բնորոշեն եւ ի վերջոյ կը ճշդեն մարդոց տեսակը այս աշխարհին մէջ:

ՀՅԴ կուսակցութեան ու հայ ժողովուրդի անցած ուղին ու յեղափոխական ժառանգութիւնը ներկայացնելուն ու ամբողջական աշխատանք դառնալուն կոչուած այս հրատարակութիւնը վերածուած է գաղափարական եւ ազգային-հայրենասիրական ուղղութիւն եւ մտածողութիւն տարածել սերունդէ սերունդ մամուլի միջոցով:

ՀՅ Դաշնակցութեան լրատուական եւ գաղափարական հրատարակութեան՝ հայ ժողովուրդի պատմութեան ճակատագրական ժամանակաշրջաններու վկայագրութիւնը կը սկսի 1891 թուականի մայիսին:

Առաջին Ժամանակաշրջան

«Դրօշակ»-ի առաջին համարներէն մէկուն մէջ կը նշուի, որ իր էջերուն մէջ կը պարզաբանուի Դաշնակցութեան ծրագիրը:

Իւրաքանչիւր թիւի մէջ առաւելաբար կան նամակներ եւ թղթակցութիւններ, գրեթէ բացառաբար, «Թիւրքաց Հայաստան»-էն, Շապին-Գարահիսարէն, Սասունէն, Տրապիզոնէն, Վանէն, Կարինէն, Ակնէն, Բաղէշէն, Սեբաստիայէն, Երզնկայէն, Մուշէն, Տիգրանակերտէն, Ալաշկերտէն, ինչպէս նաեւ` Պոլիսէն:

Այդ նամակներն ու թղթակցութիւնները թանկագին վաւերագիրներ են, անգնահատելի ատաղձ` հայ յեղափոխական եւ ազատագրական շարժման պատմութեան համար: Հոն պատմական մեծ նշանակութիւն ունեցող դէպքերը տրուած են ականատես վկայ եւ մասնակից անձերու կողմէ:

Թղթակցութիւնները կը ներկայացնեն Երկրի կեանքը` թիւերով, վիճակագրական տուեալներով, տեղեկութիւններով, իրողութիւններով, փաստերով, յաճախ առանց մեկնաբանութեան, եւ` կողմնակի խորհրդածութիւններով:

Նամակներ կան նաեւ հարեւան երկիրներէն` այդ երկիրներու հանրային կեանքին եւ յեղափոխական շարժումներուն մասին: Կան նաեւ ականատեսի եւ մասնակցողի վկայութիւններ Պանք Օթոմանի գրաւման, Խանասորի արշաւանքի եւ այլ հայդուկային կռիւներու մասին:

Պատմական կարեւորութեան համար պէտք է ըսել, որ ՀՅԴ արխիւային տարբեր տեսակի թղթածրարները՝ փաստաթուղթերը տաժանելի մեծ դժուարութիւններով կը հասնէին «Դրօշակ»-ի խմբագրութիւն: Մէկ խօսքով պատերազմական լրագրողութիւն կատարուած է:

«Դրօշակ»-ին նպատակասլացքը սկիզբէն ի վեր եղած է «Ժողովուրդին համար, ժողովուրդին հետ եւ ժողովուրդով»:

Ա. հատորը կ’ընդգրկէ «Դրօշակ»-ի հրատարակութեան առաջին տասնամեակի առաջին կիսուն (1890-1897) լրիւ հաւաքածոն, ընդամէնը` 750 մեծադիր էջ: Բ. հատորը կ’ընդգրկէ` 1898-1901, Գ. հատորը` 1902, 1903, 1904, վերհրատարակութիւն ՀՅԴ-ի, 1984, Պէյրութ (629 էջ), եւ Դ. հատորը` 1905, 1906, 1907, նոյնպէս վերահրատարակութիւն ՀՅԴ-ի, 1986, Պէյրութ (691 էջ):

«Դրօշակ»-ի թուղթի չափը (հատորներուն) 29 X 22 սմ., իսկ թուղթին որակը` դեղինի զարնող, ծաւալը` իւրաքանչիւր թիւ 8 էջ:

Սկսելու համար կը կեդրոնանանք Ա. հատորին վրայ, որ Ներածութեան մէջ պարզաբանուած են Դաշնակցութեան հետապնդած նպատակները եւ «Դրօշակ»-ի կատարելիք դերը:

Այնուհետեւ, Ա. հատորին սկիզբը գրուած է ՀՅ  Դաշնակցութեան «Մանիֆեստ»-ը` գրուած 1890-ին, յայտնի չէ` ո՛ր ամսուն: Այդ թուականին Դաշնակցութիւնը դեռ «Հայ յեղափոխականների դաշնակցութիւն» էր լոկ:

«Մանիֆեստ»-էն ետք հատորին կցուած է «Դրօշակ»-ի «Թռուցիկ թերթ» թիւ 2-ը, 1891 թուականին, կարճ ծանօթագրութեամբ. «ՀՅ Դաշնակցութիւնը հրատարակելով այս թերթը, յայտնում է, որ մօտիկ ապագայում նա կ’ունենայ իր օրգանը «Դրօշակ» անունով, ուր, ի միջի այլոց, կը պարզաբանուի Դաշնակցութեան ծրագիրը»: Պատմութեան համար արձանագրենք միայն, որ «Դրօշակ»-ի «Թռուցիկ թերթ» թիւ 1-ը կորսուած է դժբախտաբար եւ այդ պատճառով ալ «Դրօշակ»-ի Ա. հատորին մէջ տեղ չէ գտած:

Վերոնշեալ հատորին մէջ տեղ գտած է ««Դրօշակ»-ի թռուցիկ թերթ» մը, որ հրատարակուած է 15 Նոյեմբեր 1894-ին, Վիէննայի Դաշնակցութեան ազատ տպարանէն, խորագիրը՝ «Հինգ հազար նահատակներ», որ կը խօսի Սասունի կոտորած ին մասին, վերջաւորունթեան «Հ. Յ. ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆ» ստորագրութիւնը կայ:

Արդարեւ, «մօտիկ ապագային», 1891 մայիսին, սկսաւ հրատարակուիլ «Դրօշակ»-ը` իբրեւ ««ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿ. ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ» օրգան»:

«Դրօշակ»-ի բոլոր յօդուածները եւ թղթակցութիւնները, նամակները, ներքին եւ արտաքին տեսութիւնները, տեղեկագիրները, վերջապէս, ինչ որ գրուած է թերթին մէջ, հասկնալի պատճառներով անստորագիր են: Հետագային, սակայն, չենք գիտեր ո՛վ եւ ե՛րբ, կարգ մը յօդուածներու եւ թղթակցութիւններու տակ աւելցուցած է գրողին անունը: Եւ շնորհիւ այս բարեդէպ «միջամտութեան», այսօր գիտենք այլեւս, թէ խնդրոյ առարկայ յօդուածները գրուած են` Քրիստափորի, Ռոստոմի, Զաւարեանի, Յոնանի, (Յովնան) Խաժակի, եւ Իւսուֆեանի եւ այլոց կողմէ: Նամակները եւ թղթակցութիւնները գրած են` Պետօ, Մեխակ, Դժոխք, Մուրատ, Թաթուլ, Ազրայէլ, Ս. Շխեան, Ղարա Մելիք, Օր. Շահնազարեան-տիկ. Եղ. Զօրեան, Ս. Մինասեան, Մ. Յովհաննիսեան, Լ. Սարգսեան, Սմբատ, Հրաչ, Ան. Քալանթար, Վարդ եւ բազմաթիւ ուրիշներ:

Շնորհիւ վերոնշեալ նամակներուն եւ թղթակցութիւններուն, հոն կը գտնենք լրիւ տեղեկութիւններ Հայաստանի այդ օրերու կացութեան եւ այն բոլոր հարցերուն մասին, որոնք 1890-ական թուականներուն եւ անկէ ետք կը ներկայանային հայ ժողովուրդին եւ անոր արժանաւոր ղեկավարութեան:

Խմբագիրներ եղած են` Քրիստափոր Միքայէլեան, Սիմոն Զաւարեան, Ռոստոմ (Ստեփան Զօրեան), Յոնան Դաւթեան, Միքայէլ Վարանդեան: Իսկ խմբագրական, վարչական մարմիններու անդամներ եւ աշխատակիցներ եղած են` Սիմոն Շխեան, Գարեգին Խաժակ, Արշակ Վռամեան, Էտկար Ակնունի, Աւետիս Ահարոնեան, Սիամանթօ, Սարգիս Մինասեան, Տ. Յովհաննէսեան, Արմէն Գարօ, Հրաչ, Անտոն Գոշ (Անտոն Պոյաճեան, Դիւանապետ) եւ ուրիշներ:

«Դրօշակ»-ի թիւերուն բովանդակութեան բաժիններն են`«Արտաքին տեսութիւն», «Ներքին տեսութիւն», «Տեղեկագիր», «Կոչ», «Տեղեկութիւններ», «Թռուցիկ թերթ», «Ազդ», «Թիւրքիոյ շուրջը», «Յայտարարութիւն» եւ այլ խորագիրներ:

Հրատարակութեան վայրեր եղած են.

1.- Թիֆլիս (Վրաստան) 1891-1892

2.- Քոնսթանցիա (Ռումանիա) 1892-1893

3.- Ժընեւ (Զուիցերիա) 1893-1914

Ժընեւի մէջ «Դրօշակ»-ի շէնքը գտնուած է 69 Chemin de Roseraie, երկյարկանի, ութ սենեակնոց տուն մը, գնուած 1898-ին. գինը` 22.000 ֆրանք:

Արխիւային իմաստով անհրաժեշտ է կատարել կարեւոր նկատողութիւն մը, որ պաշտօնաթերթի անունին տակ գրուած մակագրութիւնը` ««Հայ յեղափոխակ. դաշնակցութեան» օրգան», շարունակուած է մինչեւ 1897 յունուար 20: 1897 փետրուար 8-էն սկսեալ փոխուած է այս բացատրութիւնը եւ դարձած ««Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան» օրգան»-ի: Հետագային շարունակուած է այս ձեւը, իսկ վերջին երեք ժամանակաշրջաններուն ալ, «ՊԱՇՏՕՆԱԹԵՐԹ ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ», «ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ՊԱՇՏՕՆԱԹԵՐԹ», «ՀՅԴ  Պաշտօնաթերթ», այսինքն «օրկան»ը փոխարինուած է «պաշտօնաթերթ»-ով:

Այստեղ տեղին է նշել, որ այս ժամանակաշրջանին «Դրօշակ»-ի շուրջ համախմբուած գործիչները «Դրօշակ»-ի անունով կոչուած էին «դրօշակականներ»: «Դրօշակականներ»-ը կապ հաստատած են եւրոպական երկիրներու քաղաքական ու հասարակական շրջանակներու հետ` յոյս ունենալով եւրոպական իշխանութիւններու միջամտութեամբ վերաբանալ եւ ապա լուծել Հայկական հարցը:

Երկրորդ Ժամանակաշրջան

«Դրօշակ»-ը իր արդիւնաւէտ գործունէութիւնը ծաւալած է Հայոց ցեղասպանութենէն եւ Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք նաեւ, իր առջեւ խնդիր դնելով տարածել ՀՅ Դաշնակցութեան ազատատենչ ու արդարամիտ գաղափարները, ինչպէս նաեւ` կազմակերպութեան պարտքը կատարել մեր ժողովուրդի հանդէպ, բոլոր գաղթօճախներու մէջ:

1925-ին, Սիմոն Վրացեանի եւ Արշակ Ջամալեանի խմբագրութեամբ «Դրօշակ»-ի վերահրատարակման առիթով հաստատագրուած է, որ «Դրօշակ»-ը իբրեւ ՀՅ Դաշնակցութեան պաշտօնական օրկանը, բնականաբար արտայայտիչը պէտք է ըլլայ այն միտքերուն եւ գործերուն, որոնք կը բնորոշեն ՀՅԴ-ի ծրագիրը, կազմակերպական կանոնները, ռազմավարութիւնը եւ ընթացիկ քաղաքականութիւնը: Քաղաքական, ազգային, հասարակական եւ մշակութային կեանքի բոլոր երեւոյթները, ինչպէս Հայաստանի մէջ, նոյնպէս եւ արտասահմանի մէջ պէտք է լուսաբանուին անոր էջերուն մէջ` համաձայն ՀՅԴ-ի սկզբունքներուն եւ որոշումներուն:

«Դրօշակ»-ի թուղթի չափը` 32 X 25 սմ., իսկ թուղթին որակը` դեղինի զարնող, ծաւալը` իւրաքանչիւր թիւ 32 էջ: Պատկերազարդուած` սեւ ճերմակ լուսանկարներով:

Այս ժամանակաշրջանին մէջն է, որ առաջին անգամ կը սկսի յիշատակուիլ եւ տօնուիլ Դաշնակցութեան «Օր»-ը:

Դաշնակցութեան «Օր»-ուան յիշատակման առիթով կ’արժէ յիշատակել «Դրօշակ»-ի 1926-ի օգոստոս-հոկտեմբեր, թիւ 8-9-ի «Արթուն եւ ամուր» խորագրուած յօդուածը, ուր գրուած է. «Դաշնակցութեան «Օր»ը պիտի դառնայ նախատօնակը հաւատամքի մը, որ ամէն բանէ առաջ ինքն իր ուժին վստահելու, իր ճակատագիրը վարելու կորով ներշնչեց ստրկացած բազմութեան եւ ազգային գիտակցութեան առաջնորդեց բանաւոր հօտը»: Յօդուածը կ’աւարտի խորագրի երկու բառերը ընդգծելով. «Արթուն` ինչպէս սահմանին վրայ կեցած պահակը, ամուր` ինչպէս Արարատը, մենք մեր ճամբան պիտի երթանք այն գիտակցութեամբ, թէ Դաշնակցութեան Օրերը տօնի համար չեն, այլ քայլերգներ` «բախտաւոր օրերու» համար»:

«Դրօշակ»-ի վերահրատարակման երկրորդ ժամանակաշրջանը տեւած է 8-ը տարի (1925-1933), այս ժամանակաշրջանին մէջ կը զուգադիպի ՀՅ Դաշնակցութեան քառասնամեակը. այս առիթով ալ «Դրօշակ» կը հրատարակէ բացառիկ թիւ մը:

«Դրօշակ»-ի բացառիկ թիւին մէջ կը հանդիպինք նախ ՀՅԴ Բիւրոյի պատգամին` ուղղուած «ՀՅԴ մարմիններին եւ ընկերներին»:

ՀՅԴ Բիւրոյի խօսքէն անմիջապէս ետք տեղադրուած է «Դրօշակ»-ի խմբագրականը` «Դրօշակ»-ն իր դիրքի վրայ» վերնագրով, խմբագրականը կը սկսի հետեւեալ տողերով. «ՀՅ  Դաշնակցութեան քառասնամեակի առթիւ իր խօսքն ունի ասելու նաեւ «Դրօշակ»-ը:

«Դրօշակ»-ը, որ Դաշնակցութեան սերանն է հանդիսանում նրա հիմնադրութեան առաջին տարիներից սկսած:

«Դրօշակ»-ը, որի մէջ ամփոփուած են Դաշնակցութեան դիւցազնապատումի ամենասրտագրաւ էջերը:

«Դրօշակ»-ը, վերջապէս, որի աշխատակիցներն են եղել շատերը այն աննման հերոսներից, որոնք Դաշնակցութեան փառքն են կազմում»:

Խմբագրականը կը շարունակուի Դաշնակցութեան գաղափարախօսութեան մասին կարգ մը յիշատակումներով, կը նշուին դիւցազնական դէպքեր եւ դէմքեր, ինչպէս նաեւ Դաշնակցութեան մղած պայքարը` «ԿԵՆԴԱՆԻ ԳՈՐԾՈՎ», եւ այս գործը «Դրօշակ»-ը դիւրացուցած է իր յօդուածներով եւ միշտ ջանացած է մերկացնել հայ ժողովուրդի գոյութեան եւ ազատութեան դէմ նիւթուած դաւերը` հիմնաւորելով անոնց դէմ յեղափոխական պայքարը մղելու անհրաժեշտութիւնը, ուսումնասիրելով նաեւ այս պայքարին պայմանները եւ այլն, ինչպէս նաեւ կը շեշտուի վերոնշեալ ՍՈՒՐԲ ԳՈՐԾԸ միշտ յառաջ տանելու «Դրօշակ»-ի պարտականութիւնը եւ այլ հիմնական կէտեր:

Խմբագրականը կ’աւարտի խիստ կարեւոր հետեւեալ հատուածով. «Դրօշակ»-ը սիրով ստանձնում է այս պարտականութիւնները, վստահ, որ մեր ձեռնհաս մտաւորականութիւնը, դաշնակցականի պատրաստակամութեամբ, իր եռանդուն աշխատակցութիւնը կը բերէ նրանց իրականացման համար:

«Դաշնակցութիւնը կոչ է անում, որ կուսակցական բոլոր մարմիններն ու ընկերները պատրաստ կենան իրենց դիրքերում:

«Դաշնակցութիւնը պէտք է պատրաստ գտնի կուսակցութեան ղեկավար միտքը «Դրօշակ»-ի դիրքերում»: Խմբագրականը ստորագրուած է «ԴՐՕՇԱԿ» գրութեամբ:

«Դրօշակ»-ի երկրորդ ժամանակաշրջանի յօդուածագրութեան ընդգրկած նիւթեր եղած են Դաշնակցութեան «Օր»-ուան, Խանասորի Արշաւանքի, Պանք Օթոմանի, մայիս 28-ի, ապրիլ 24-ի, սփիւռքի, Հայ դատի, ազգային կեանքի զանազան երեսներն ու երեւոյթները վերլուծող կարեւոր ու հետաքրքրական ուսումնասիրութիւններ: Այս ժամանակաշրջանին զգալի է «Դրօշակ»-ի ընդդիմադիր ըլլալը խորհրդային կարգերուն հանդէպ:

Բովանդակութեան բաժիններն են` «Խմբագրական», «Մեր զոհերը», «Թուրքիոյ շուրջ», «Մտածումներ ՀՅ Դաշնակցութեան մասին», «Թղթակցութիւններ», «Կուսակցական կեանք», «Հայաստանում», «Ինտերնասիոնալ» եւ այլն: Իսկ յօդուածագիրները` Սիմոն Վրացեան (Ս. ՎՐ.), Ն. Հանգոյց (Նիկոլ Աղբալեան), Արշակ Ջամալեան, Ռուբէն, Շաւարշ Միսաքեան, Վազգէն Շուշանեան, Գարեգին Խաժակ, Կարօ Սասունի, Վահան Նաւասարդեան, Ա. Արիսեան, Արշալոյս Աստուածատրեան, Հրանտ-Սամուէլ, Ս. Մասուրեան, Ռ. Սեւեան, Իրազեկ (Յակոբ Տէր Յակոբեան), Աշոտ-Արծրունի, Յովնան Դաւթեան, Ն. Բադալեան, Ասատուր, Զանգի, Օննիկ Մխիթարեան, Գառնիկ Գիւզալեան, Գ. Սազճեան եւ ուրիշներ:

Երրորդ Ժամանակաշրջան

«Արծիւ» տպարան, ՀՅ դաշնակցութեան առաջին տպարանը

«Դրօշակ»-ի երրորդ շրջանը «Ազդակ-Շաբաթօրեակ»-ի ժամանակաշրջանն է: «Ազդակ-Շաբաթօրեակ»-ի անուանումը օրին կատարուած է լիբանանեան միջավայրին մէջ լոկ հրատարակչական արտօնագրի նկատումներով: Խորքին մէջ, եւ ըստ էութեան, ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ն էր իր գաղափարական լիցքով, շաղախով, բովանդակութեամբ եւ ուղղուածութեամբ:

Լիբանանեան պայմաններու մէջ «Դրօշակ»-ը վերհրատարակուած է 1969-ին, վարիչ- խմբագրութեամբ Բաբգէն Փափազեանի եւ խմբագրութեամբ Սարգիս Զէյթլեանի, որ այդ օրերուն Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչն էր: Այս կարգավիճակով «Դրօշակ»-ը հրատարակուած է մինչեւ 1985 թուական, որմէ ետք Յունաստանի մէջ լոյս ընծայուած է «Դրօշակ» աւանդական անունով 1986 մայիսէն ետք:

ՀՅԴ 21-րդ Ընդհանուր ժողովէն ետք, վարիչ- խմբագիր նշանակուած է Սարգիս Զէյթլեան, մինչեւ իր անարգ առեւանգումը, 1985: Փոխ խմբագիրներն են` Նազարէթ Պէրպէրեան եւ Վազգէն Էթիմեզեան:

«Ազդակ-Շաբաթօրեակ»-ի թուղթին չափն է 29 X 22 սմ., իսկ թուղթին որակը պարզ է, ճերմակ եւ ծաւալը մինչեւ 24 էջի սահմաններուն մէջ:

«Շաբաթօրեակ»-ի վերահրատարակութեան առիթով հոն կը կարդանք. «Օրաթերթերը հարկադրաբար կը խմբագրուին օրը օրին եւ կը ստանան առօրեայ կեանքի հեւքն ու կշռոյթը: Կը կրեն նաեւ տեղական բնոյթ` գոհացնելու համար տեղւոյն հասարակական նեղ պահանջները: Այս շաբաթաթերթ օրկանը լոյս կը տեսնէ` դուրս գալու համար առօրեայ հեւքոտ կեանքի ճնշումներէն, փնտռելու աշխարհը ցնցող դէպքերուն եւ իրադարձութեանց մէջ հետքերը` մնայուն եւ տեւական արժէքներուն»:

Այնուհետեւ սկզբունքային հարցերը դիտարկելու ձգտումը հանդէս կու գայ «Ազդակ-Շաբաթօրեակ»-ի մէջ:

Հոն անգամ մը եւս կը շեշտուին, որ Դաշնակցութեան գաղափարախօսութիւնը եւ հաւատամքը ոչ մէկ ատեն տոկմաթիք` քարացած վարդապետութիւն եղած է: Շնորհիւ դաշնակցական կարգ մը մտաւորական յօդուածագիրներու եւ յատկապէս խմբագիրներ` Բաբգէն Փափազեանի եւ Սարգիս Զէյթլեանի գաղափարական լայնախոհութեան, պաշտօնաթերթին մէջ կը շեշտուի համաշխարհային, ընկերային, տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային զարգացումներուն հետ քայլ պահելու, անոնց բացուած մնալու լայնախոհութիւնը:

«Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակ»-ի հիմնական գլուխները կը բաղկանան հետեւեալ բաժիններէ. «Խմբագրական», «Օրուան դէպքերուն առընթեր», «Հրապարակագրական էջեր», «Ազգային այժմէական հարցեր», «Գաղափարա-տեսաբանական հարցեր», «Կազմակերպական հարցեր», «Արձագանգներ», «Մեր մամուլի լուսարձակին տակ», «Օտար գրականութեան լուսարձակին տակ», «Գրականութեան աշխարհէն», «Պատմաբանասիրական հարցեր», «Հայրենիք-սփիւռք յարաբերութիւններ», «Խորհրդային հարցեր», «Ընկերա-մշակութային հարցեր», «Ընկերային հարցեր», «Ընկերային քաղաքականութիւն», «Այժմէական հարցեր», «Հայկական այլախոհութիւն», «Ազգային ազատագրական շարժումներ», «Նիւթեր հայ յեղափոխական պատմութեան», «Անդրադարձում` յեղափոխական դրուագներու», «Անձինք նուիրեալք», «Միջազգային քաղաքական կեանք», «Այլախոհական շարժումներ», «Օրուան մտածումը» եւ այլն:

Թերթին մնայուն յօդուածագիրներն են` Էտիկ Յովհաննիսեան, Սարգիս Զէյթլեան (Ս. Կ. եւ Ս. Կալեան), Մուշեղ Իշխան, Բաբգէն Փափազեան, Լեւոն Մկրտչեան, Հրաչ Տասնապետեան, Յարութիւն Պէրպէրեան, Պօղոս Սնապեան, Կարօ Յովհաննէսեան (Կ. Յ.), Վաչէ Բրուտեան (Վ. Բ.), Վազգէն Էթիեմեզեան (Վ. Է., Վարազդատ, Ն. Դիմաքսեան), Ալեքսան Մնակեան, Գրիգոր Աչըգեան, Սարգիս Կիրակոսեան (Ս. Կիրակ), Յ. Քիւրքճեան (Յարութիւն), Անտրէ Ամուրեան, Կարօ Արմէնեան, Պարոյր, Նազարէթ Պէրպէրեան (Խաժակ), Յակոբ Պալեան եւ ուրիշներ:

«Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակ»-ի ժամանակաշրջանը գաղափարաբանութեան եւ գաղափարախօսական նիւթերէ զատ, կ’ընդգծուի ա՛լ աւելի, որպէս ընդդիմադիր մամուլ խորհրդային կարգերու ընդհանրապէս եւ Խորհրդային Հայաստանի իշխանութիւններու նկատմամբ յատկապէս: Թէեւ կը շարունակուի «Դրօշակ»-ի անցեալ ժամանակաշրջանի ուղեգիծը, բայց հոս ալ աւելի սուր գրիչներ ընթացք կ’առնեն` զսպելու խորհրդային կեդրոնացեալ կարգերու կողմէ յոխորտանքներն ու խեղաթիւրուած ստայօդ տեղեկանքները Դաշնակցութեան եւ դաշնակցականներու հասցէին:

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus (0 )