Հայաստանեան Ժամանակ

ՎԱՀԷ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
«Այլընտրանքային նախագծեր խմբի» անդամ

Ինչ-որ տեղ լաւ էր, որ գրչի պատմութիւնը եղաւ: Սա երկար ժամանակով քաղաքական խօսքից հանեց նախաբանի անհրաժեշտութիւնը: Հիմա արդէն պէտք չէ նկարագրել իրավիճակի լրջութիւնը, տեղ-տեղ` ողբերգայնութիւնը: Հիմա ամէն ինչ պարզ է:

Ինչքան էլ անհաւանական թուայ, բայց գրիչը դարձաւ սեւ ու սպիտակի հրէշաւոր բաժանման ազդու հակաթոյնը: Գրչի պատմութիւնից յետոյ հասարակութեան այդ բաժանումն այլեւս անցեալ է: Սա է այդ պատմութեան ամենակարեւոր ձեռքբերումը: Հիմա արդէն լրիւ ուրիշ բաժանում եւ լրիւ ուրիշ հաշուարկ է գնում: Հիմա բաժանումն իսկապէս անհատական մակարդակով է` նա, որ հասկանում է իրականութիւնը, եւ նա, որ չի հասկանում (կամ` չի ուզում հասկանալ), նա, որ կարողանում է ինքնուրոյն մտածել, եւ նա, որ չի կարողանում (կամ` չի ուզում), նա, որ ունի այդպիսի ներուժ եւ նա, որ չունի: Այս բաժանումը նոր` վերքաղաքական, վերկուսակցական, վերխմբային ճամբարների է բաժանել մեզ: Եթէ դու հասկանում ես, որ սա անհեթեթ վիճակ է` ահռելի ռիսքերով, ուրեմն քո համախոհները, դաշնակիցները նրանք են, որոնք նոյնպէս դա հասկանում են` անկախ նրանից` իշխանութեան մէ՞ջ են, թէ՞ դուրս, եւ ո՛ր միաւորում են: Սա տալիս է լաւ կիրառական հնարաւորութիւն` երկրի քաղաքական եւ հասարակական դաշտի առողջ եւ արագ վերադասաւորման համար: Հիմքում լինելու է երկու գերխնդիր` պետութեան լինել-չլինելու ռիսքերը եւ հասարակութեան` իրավիճակի ճիշդ ընկալումը:

Տարբեր արագութիւններով աշխատող ժամացոյցներ. մենք այսօր վտանգում ենք մեր վաղը

Ժամանակն ամենակարեւոր գործօնն է, որը թոյլ է տալիս ճիշդ հասկանալ ռիսքերի վտանգաւորութեան չափն ու քայլերի հետեւանքները:

Մենք այսօր տանուլ ենք տալիս մեր վաղը: Մենք դառնում ենք անպատրաստ` վաղուայ հեռանկարին, վաղուայ զարգացումներին: Սա՛ է այսօրուայ ամենասուր ռիսքը:

Նոյն տրամաբանութեամբ, մեր այսօրը երէկուայ մի շարք կարեւոր հարցերում պարտութիւնների ու տապալումների հետեւանք է: Ես ուզում եմ, որ նախորդ ու աւելի՛ նախորդ իշխանութեան` դէպի ապագան նայող ներկայացուցիչները սա ընդունեն: Սա կարեւոր է: Մենք այսօրը ունենք, որովհետեւ սխալուել ենք երէկ: Միայն ու միայն այդ դէպքում էր հնարաւոր ունենալ պատահական իշխանութեան իրողութիւն, մի բան, որն ունենք այսօր: Իսկ այսօրուայ տապալումը, ձախողումների որակը եւ ծաւալները ուրուագծում են մեր վաղը: Մենք բաց ենք թողնում շատ կարեւոր ժամանակ:

Մենք մեր պետականութեան ռիսքերը կառավարելու համար միշտ պէտք է ուշադիր հետեւենք այլոց ժամանակների տրամաբանութեանը: Դրանք ուղիղ առնչւում են մեզ. Ազրպէյճանի ժամանակը, Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Իրանի, Արեւմուտքի ժամանակը: Կայ տպաւորութիւն, որ մեր ժամացոյցները սկսել են աշխատել տարբեր տրամաբանութեամբ:

Ազրպէյճանական ժամանակ

Այս երկրում տեղի են ունենում խորքային փոփոխութիւններ: Ազրպէյճանը, հաշուի առնելով միտումները, այդ թւում` Հայաստանում կատարուածը, այդ թւում` մեր սխալները, գնում է բաւական հետաքրքիր բարեկարգումների: Այդ միայն հայաստանեան պարզունակ պատկերացումներով է այնտեղի գործընթացը որպէս բացառապէս Ալիեւների-Փաշայեւների քլանների թեմա ներկայացւում: Ամենեւի՛ն ոչ: Այդ երկրում իսկապէս գնում է նոր վերնախաւի ձեւաւորման փուլ` երկրի արդիականացման ուղղութեամբ: Մինչ մենք անդադար խօսում ենք, այնտեղ սկսում են իրական բարեկարգումներ: Ո՞րն է վտանգը մեզ համար: Մի պահի Ազրպէյճանին յաջողուեց մեր հանդէպ ստանալ ռազմական ոլորտում արհեստագիտական առաւելութիւն: Բայց ժամանակակից աշխարհում դա բաւարար չէ պատերազմ սկսելու եւ առաւել եւս` յաջողելու համար: Եթէ Ազրպէյճանին յաջողուի ստանալ պետութեան կայացման առումով առաւելութիւն, նրա շանսերը կտրուկ մեծանում են: Ազրպէյճանը գնում է այդ ուղղութեամբ: Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ ընթանում է սուր պատերազմ` ո՛վ աւելի արագ եւ աւելի խորքային ձեւով կը գնայ պետութեան արդիականացման: Ողբերգութիւնն այն է, որ Ազրպէյճանում սա գիտակցում են, Հայաստանում` ոչ: Զաւեշտ է, բայց Ազրպէյճանը սա գրեթէ բացայայտ է յայտարարում: Ազրպէյճանը գիտի` ինչ է ուզում, գիտի` ինչու, եւ նրան դրա համար ժամանակ է պէտք: Հէնց սրա մասին է Մամետեարովը ասում` ռազմավարական համբերութիւն:

Նոյն ժամանակահատուածում մենք, լայվը դարձրած աշխարհայեացք, քրէական գործերը` համակեցութեան միակ ձեւ, գնում ենք միանձնեայ կառավարման` չունենալով հեռանկարային զարգացման ոեւէ գրագէտ ծրագիր, երկրի արդիականացման ճանապարհային քարտէս: Թէ ո՛ւր է տանելու սա` դժուար չէ հասկանալ:

Ռուսական ժամանակ

Ռուսաստանում սկսուել է նոր վերնախաւի ձեւաւորումը: Ռուսաստանում սկսուել են խոշոր վերադասաւորումներ: Առարկայականօրէն` խոշոր փոփոխութիւններն անխուսափելի են: Փութինեան 20-ամեայ կառավարման փուլը, գոնէ` այս տեսքով, առաջիկայ տարիներին մօտենալու է աւարտին: Մեզ վրայ դա ազդելո՞ւ է. միանշանակ` այո՛, այնպէս` ինչպէս մնացեալ աշխարհի: Իսկ եթէ ռուսական նոր վերնախաւը վերանայի՞ իր առաջնահերթութիւնները տարածաշրջանում: Դրա հնարաւորութիւնն իրական է: Դա կը լինի այն, ինչի ուղղութեամբ 10 տարուց աւելի աշխատում է ազրպէյճանական պետութիւնը` բոլոր հնարաւոր միջոցներով, եւ ինչի հիմքն արդէն ստեղծուել է:

Մենք այսօր, վաղուայ հեռանկարի առումով, թոյլ ենք տալիս բացառիկ վտանգաւորութեան սխալներ` փութինեան դարաշրջանի այս կարեւորագոյն փուլում Ռուսաստանի հետ յարաբերութիւններում: Մենք այսօր մեզ պէտք է ապահովագրէինք ռուսաստանեան վաղուայ զարգացումների ռիսքերից: Մենք այսօր պէտք է ոչ թէ այսօրուայ առաւելագոյն լաւ յարաբերութիւնները համարէինք նպատակ, այլեւ վաղուայ առաւելագոյն երաշխիքներ ձեռք բերէինք: Իսկ մենք անում ենք լրիւ հակառակը:

Մենք ռուսական ալիքները փակելու, հակառուսական ՀԿ-ները Արցախ ուղարկելու, հակափութինեան ցոյցերին մասնակցածներին պաշտօններ տալու փոխարէն` լրիւ ուրիշ գործով պէտք էր զբաղուած լինէինք: Փութինի ընկերոջը դատաւորներին սպառնալով բանտում պահելու փոխարէն` նաեւ նրա՛ միջոցով պիտի հարցեր լուծէինք, ռուսաստանեան նոր վերնախաւի բոլոր հաւանական թեկնածուների հետ հատ-հատ աշխատէինք: Անէինք այն, ինչն անում է այսօր Ազրպէյճանը` պետական խողովակով, աղալարովների, ալեքպերովների եւ այլոց միջոցով:

Արեւմուտքի ժամանակը

Նկատելի է, որ 2018-ին մի պահ արձանագրուած փոխադարձ այցերի, հետաքրքրութեան նշաններից բան չի մնացել: Որեւէ շօշափելի արդիւնք, որեւէ որոշակի նպատակ, որեւէ խոշոր ծրագիր. ոչինչ չկայ: Մենք չկարողացանք դառնալ եւ մնալ հետաքրքիր Արեւմուտքի համար: Դրա համար աշխատել էր պէտք, գործել էր պէտք: Այստեղ խօսքը գրեթէ ոչինչ է, իսկ հակասական եւ անդադար խօսքը` մտածելու առիթ:

Ի հարկէ, արեւմտեան կառոյցները շատ բաների վրայ աչք են փակել եւ կարող են միաժամանակ այդպէս վարուել: Դատարաններ շրջափակելը, պատուէրով դատավարութիւնները, դատաւորներին սպառնալը, պարտադրուող դատավճիռները 2019-ի ընթացքում հիմնականում չտեսնելու էին տրւում. Արեւմուտքը դադար էր վերցրել, ակնկալիք ունէր, ինչ-որ բանի էր սպասում: Բայց դա նոյնպէս ունի ժամկէտային սահմանափակում: ԵԽԽՎ դիտարկման յանձնաժողովի համազեկուցողների յայտարարութիւնը ՍԴ-ի թեմայով դրա ազդանշանն էր, իսկ Պուքիքիոյի գրութիւնն արդէն կարմիր քարտի է նման:

Բայց նոյնիսկ դա՛ չէ կարեւորը, այլ այն, որ մենք Արեւմուտքին, իսկ Արեւմուտքը` մեզ, փոխադարձ ասելու բան չունենք, չկայ աշխատանքի աւելի խորը ծրագիր, իրական օրակարգ: Պրիւքսել ու Ուաշինկթըն առանց օրակարգի գնալը, առանց յստակ նախաձեռնութիւնների գնալը` մեծ սխալ է:

Բարեփոխումների ժամանակը

Կարելի է ներկայացնել 100 փաստ, որ Հայաստանում բարեփոխումներ չեն արւում: Բայց միայն մէկը արդէն բաւարար է` 99-ը չկարդալու համար. մթնոլո՛րտը: Այս մթնոլորտում ոչ մի հեռանկարային, խորքային բարեփոխում անել հնարաւոր չէ: Մթնոլորտը բարեփոխման ամենակարեւոր, ամենապարտադիր պայմանն է: Մէկ օրինակ բերեմ. որոշ ծննդատների, բուժհիմնարկների փակման թեման իրականում ոլորտային բարեփոխման տարբերակ է, ոլորտային բարեփոխման շղթայի քայլերից մէկը, որով յաջողութեամբ անցել են շատ երկրներ: Այո՛, նաեւ այդ ճանապարհով է ապահովւում բուժօգնութեան որակը, նորածնային մահացութեան ցուցանիշի նուազումը, մօր առողջութեան անվտանգութիւնը, նոր մեթոտների, նոր արհեստագիտութիւնների ներդրումը եւ այլն:

Այո՛, մօտեցումը կարող է բերել որոշակի, այդ թւում` էական դժուարութիւնների, որոնք պէտք է քննարկուեն ու անպայման գտնուեն լուծումներ: Բայց այդ լուծումները հիմնականում թեքնիք ոլորտի  են` հաստիքներ, մեքենաներ, փոխհատուցումներ եւ այլն, բայց ոչ` բարեփոխումնային խոչընդոտներ:

Ի՞նչ կատարուեց մեզ մօտ. իքս քանակ իջաւ փողոց, իկրեկ քանակ գործիչներ սկսեցին խօսել արտագաղթից, ազգային շահից ու նոր ցեղասպանութիւնից, եւ յաղթեց այն հանրային կարծիքը, որ սա ազգադաւ գործ է: Բարեկարգումի հեղինակը` կառավարութիւնը, չկարողացաւ պաշտպանել իր իսկ բարեկարգումը, որովհետեւ վախեցաւ ի՛ր իսկ ստեղծած մթնոլորտից, իր ժամանակի բարքերից, ու էլի ամէն ինչ մնաց կիսաքայլ, կիսաորոշում, կիսալայվ:

Այդպէս լինելու է ցանկացած հարցում: Մեր ժամանակն աննպատակ է գնում: Մենք մսխելով այսօրուայ ժամանակի պաշարը` վտանգում ենք մեր վաղը: Հայաստանեան (կամ հայկական) ժամանակը մենք անջատել ենք միւսների, թշնամիների եւ բարեկամների, աշխարհի ժամանակային հասկացողութիւնից: Ինչո՞ւ է մեր ժողովուրդը թոյլ տալիս սա, իսկ յաճախ ողջունում` չհասկանալով վտանգները: Սա միւս կարեւորագոյն գործօնի` հասարակութեան որակի, այս փուլում հանրային տրամադրութիւնների հնարաւորինս սթափ գնահատականի թեման է: Այն ունի խիստ կիրառական նշանակութիւն: Այդ մասին` յաջորդիւ»:

 

 

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )