ՆՈՐԱ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ-ԳՈՅՈՒՄՃԵԱՆ
Միջնակարգի աշակերտ էի, երբ «փոփոխութիւն» կամ «յեղաշրջում» կարգախօսով իշխանութեան նոր տիրացած Յունաստանի ընկերվարական կառավարութիւնը ուսումնական ոլորտին մէջ փոփոխութիւններ կատարելու որոշումներ տուաւ: Դպրոցական կեանքի սովորութիւններէն եւ համալսարան մուտք գործելու համակարգէն անդին` անոնք կը վերաբերէին նաեւ յունարէն լեզուին եւ քերականական խնդիրներու:
Նախ օտար բառերու գործածութեան դէմ «մտայնութիւն մշակելու պայքար» մը սկսաւ: Նորեկ ղեկավար մտաւորականութիւնը «օտարամոլութիւն» անուանեց օտար բառերու գործածութիւնը յունարէնի մէջ: Նախարարութեան ուղեգիծին հետեւեցան ուսուցիչները: Լաւ կը յիշեմ, թէ ինչպէ՛ս շարադրութեան դասի պահուն այս նիւթի մասին յաճախ վերլուծում ընելու եւ առաջարկներ կատարելու պարտականութիւններ կը տրուէին մեզի` աշակերտներուս:
Կա՞յ աւելի ազդեցիկ միջոց, քան կրթական միջավայրը` մտայնութեան փոփոխութիւններ յաջողցնելու համար: Եւ իսկապէս ատիկա իր արդիւնքները տուաւ համեմատաբար շատ կարճ ժամանակի մէջ:
Բացի օտար բառերէ` նաե՛ւ քերականական կարգ մը կանոններ պարզացուց նախարարութիւնը եւ որոշ բառերու ուղղագրութիւնը փոխեց: Սերունդին համար մեծ բարիք մը եղաւ յատկապէս վերացումը խազերու եւ շեշտադրումներու, որ մինչ այդ կը կրէին յունարէն բառերը իրենց ձայնաւորներուն վրայ` բարդութիւններ պատճառելով աշակերտներուն:
Օրին այդօրինակ բարեփոխումներուն դէմ բուռն առարկողներ չպակսեցան, յատկապէս` կղերի ու աջակողմեան շրջանակներու կողմէ: Բայց կառավարութիւնը կը վայելէր համակրանքը ժողովուրդի մեծամասնութեան, որ յուսադրիչ ակնկալութիւններով կը վստահէր բոլոր մարզերէն ներս տրուող նոր որոշումներուն: Պէտք է անշուշտ աւելցնել, որ այս փոփոխութիւններով հանդերձ, պահուեցաւ դասաւանդութիւնը հին (գրաբար) յունարէն լեզուին` անիկա սեպելով ժամանակակից լեզուին եւ ազգային գրականութեան հիմքը:
Մենք եղանք այն սերունդը, որ նախակրթարանի մէջ այնքան մեծ ճիգերով մեր սորվածները վերատեսութեան ենթարկելով` պէտք էր սորվէինք նո՛րը, փոխուա՛ծը եւ առանց առարկելու, պարտադրաբար պէտք էր վարժուէինք նոր կանոններուն եւ անոնցմով մեր քննութիւնները անցընէինք-յաջողէինք:
Խոստովանիմ, որ հեշտ չեղաւ, բայց… այնքան դժուար ալ չեղաւ: Շատ չանցած` արդէն վարժուեցանք, իսկ յաջորդ սերունդներուն համար ամէն բան բնականոն դարձաւ: Այնուհետեւ ամէն ինչ պարզացուած է, ինչ կը վերաբերի լեզուին: Նախապէս ալ արդէն բարեփոխութեան ենթարկուած էր յունարէնը` անոր «մաքուր-գրական» կոչուածն ու խօսակցականը միախառնելու-նոյնացնելու տեսակէտէ: Այս վերջին բարեփոխութենէն ետք, պաշտօնատուներու թէ հրատարակութիւններու մէջ այլեւս գործածական չեն հին-գրաբար, մաքուր-գրական յունարէններ: Կը գրեն այն յունարէնով, որ կը խօսին եւ կը խօսին այն յունարէնով, որ կը գրեն…
Այս յուշերս յայտնելով` կը փորձեմ ըսել, թէ կարծուածին կամ կատարուած ինչ-ինչ առարկութիւններուն չափ դժուար չէ լեզուական խնդիրներու մէջ փոփոխութիւններու ձեռնարկելն ու յաջողիլը, եթէ կան անշուշտ որոշում տալու քաղաքական վճռակամութիւն եւ մտաւորական շրջանակներուն կողմէ աջակցելու կամք:
Հինէն ի վեր ունինք հայոց լեզուի երկու տարբերակներ, որոնք պէտք է սեպենք մեր լեզուի հարստութիւնը եւ ոչ` բացասական երեւոյթ: Բացասականը այն միտումնաւոր միջամտութիւններն են, որոնք եղած են ատենին` ազգային ինքնութիւնը տկարացնելու եւ այն ժամանակուան սփիւռքը հայրենիքէն առաւել հեռացնելու նպատակով:
Հայաստանի Հանրապետութեան Լեզուի կոմիտէին ներկայ կոչը հայերուն, որ օտար բառեր չխառնեն հայերէնին, տատամսոտ, այլեւ առաջին քայլ մըն է, որ լեզուն առողջանայ եւ բառամթերքը պահպանուի-հարստացուի, մանաւանդ` նոյնինքն հայրենիքին մէջ: Սփիւռքի մէջ ծնած-մեծցած եղողներս թէեւ յաճախ մեր ապրած երկրի լեզուն կը խառնենք մեր խօսքին մէջ, բայց ատիկա չի նշանակեր, որ չենք մտահոգուիր եւ հարցը արծարծելու աւելի ազդու միջոցներ չենք ակնկալեր Հայաստանի իշխանաւոր ու մտաւորական շրջանակներէ:
Կու գա՞յ արդեօք ուղղագրութեան հարցն ալ քննարկելու պահը եւ` համապատասխան քայլեր առնելու: Լաւատես ենք:
Գիտեմ, որ հեշտ չէ, բայց… այնքան դժուար ալ չէ: Թերեւս Քոլոմպոսի հաւկիթին կը նմանի…
*Կոչը տեսնել ստորեւ։
————
Լեզուի Կոմիտէի Նոր Յորդորակը – Գործածէք Օտար Բառերի Հայերէն Համարժէքները
Լեզուի կոմիտէն հաղորդագրութիւն է հրապարակել, որն ամբողջութեամբ ներկայացնում ենք.
«Յայտնի իրողութիւն է, որ լեզուներն առանց փոխառութիւնների չեն լինում: Դրանք եղել են, կը լինեն եւ մերժելի չեն, եթէ անհրաժեշտաբար են փոխառուել: Իրողութիւն է նաեւ, որ ամէն լեզու փորձում է հնարաւորինս զերծ մնալ օտար բառերից` ստեղծելով դրանց համարժէքները: Երբ տուեալ լեզւում ստեղծւում է համապատասխան բառը, որը հասարակութիւնն ընդունում է, փոխառութիւնը դառնում է օտարաբանութիւն:
Ի տարբերութիւն փոխառութեան` օտարաբանութիւնը մերժելի է, որովհետեւ նախընտրելով օտարաբանութիւնը` նսեմացնում ենք մայրենի լեզուն, խանգարում նրա բնականոն ընթացքը:
Հայերէն շատ բառեր, ցաւօք, երբեմն անտեսւում են:
Նկատի ունենալով վերը ասուածը`
ՅՈՐԴՈՐՈՒՄ ԵՆՔ
ստորեւ բերուած օտար բառերի փոխարէն` գործածել հայերէն համարժէքները.
աբոնեմենտ – բաժանորդագիր
աբստրակտ – վերացական
աբսուրդ – անհեթեթութիւն, անհեթեթ
ամբիցիոզ – յաւակնոտ
աւտոռեֆերատ – սեղմագիր
ատեստատ – վկայական
բալանս – հաշուեկշիռ
դեֆիցիտ – պակասուրդ
դիւիդենտ – շահաբաժին
դիսերտացիա – ատենախօսութիւն
դիսպետչեր – կարգավար
էմոցիա – յոյզ
իմիջ – կերպար
ինվալիդ – հաշմանդամ
ինվեստիցիա – ներդրում
լեգիտիմ – օրինական, օրինակարգ
լոգիկա – տրամաբանութիւն
կոլեգիա – վարչանի
կոմպետենտ – 1. իրազեկ, 2. իրաւասու
կոմպրոմիս – փոխզիջում
կոնցեպցիա – հայեցակարգ
կրէատիւ – ստեղծագործ
մաքսիմում – առաւելագոյն
մենեջմենտ / մենեջմենթ – կառավարում
մոնոպոլիա – 1. մենաշնորհ, 2. մենատիրութիւն
մոնոպոլիստ – 1. մենաշնորհեալ, 2. մենաշնորհատէր
մենտալիտետ / մենթալիտետ – մտածելակերպ
մինիմում – նուազագոյն
նեգատիւ – բացասական
շանս – հնարաւորութիւն
չէկ / չէք – վճարագիր, անդորրագիր
պոզիտիւ – դրական
պոպուլիզմ – ամբոխահաճութիւն
պոպուլիստ – ամբոխահաճ
պրակտիկ – գործնական
պրինտեր – տպիչ
ռէալ – իրական
ռեյտինգ – վարկանիշ
սանկցիա(ներ) – պատժամիջոց(ներ)
սիմվոլ – խորհրդանիշ
սիմվոլիկ – խորհրդանշական
սիստեմ – համակարգ
սիտուացիա – իրադրութիւն, իրավիճակ
ստատիստիկա – վիճակագրութիւն
տրենաժոր – մարզասարք
քսերոքս – պատճէնահան
քրոնիկոն – ժամանակագրութիւն
օպոնենտ – ընդդիմախօս
ֆէյք – կեղծ
ֆորում – համաժողով»:
