ՊՕՂՈՍ ՇԱՀՄԵԼԻՔԵԱՆ
«Մա՞նչ է, թէ՞ աղջիկ»:
Հետաքրքական հարցում մը, որուն պատասխանը հարցումին հետ ո՛չ մէկ կապ ունի:
«Տղայ»-ն, համազօր է լաւ լուրի, իսկ «աղջիկ»-ը … գէշ կամ տխուր լուրի:
Նման հարցում մը արդէն իսկ կը «փաստէ», որ կիները ստորադասուած են, եւ նախապատուութիւնը տրուած է տղամարդոց:
Մօտաւորապէս 50 տարի առաջ իսլամ բարեկամի մը տունը ճաշի հրաւիրուած էի:
Տան մէջ կիներու բացակայութիւնը զգալի էր: Տարբեր սենեակէ մը կը լսուէր անոնց խօսակցութեան ցած ձայնը, սակայն ոչ ոք կը համարձակէր մտնել մեր մօտ:
Ընթրիքի ժամուն բարեկամիս կինը մտաւ ներս: Չբարեւեց: Իրարու ծանօթանալու առիթը չտրուեցաւ: Ամանները հապճեպով տեղաւորեց ճաշասեղանին վրայ ու հեռացաւ: Բնականաբար չմասնակցեցաւ ընթրիքին: Ամէն անգամ, որ բարեկամս բանի մը կարիքը ունենար, կը դիմէր կնկան, որ ամուսինին ուզածը բերելէ ետքը,անմիջապէս կը հեռանար սենեակէն:
Գէշ կացութեան մէջ էի, սակայն տանտէրը չվիրաւորելու միտումով ստիպուած էի մնալ: Առաջին եւ վերջին անգամն էր, որ հիւրասիրուեցայ իսլամի մը տան մէջ:
Յիշեցի աւելի քան դար մը առաջ մեր պապենական սովորութիւնները, երբ նորապսակ հարս մը որոշ շրջան մը «չխօսկան» էր: Աներոջ հրամանով էր, որ կը ստանար խօսելու իրաւունքը: Կը խօսէր, սակայն անձնական կարծիք յայտնելու իրաւասութիւն չունէր:
***
Ամենաքաղաքակիրթ երկիրներուն մէջ իսկ, երկար տարիներ, կիներ ու տղամարդիկ համահաւասար իրաւունքներ չէին վայելեր: Ստորադասուած էին կիները: Պատասխանատու պաշտօնները կը վստահէին միայն տղամարդոց, սակայն տասնամեակներէ ի վեր Միացեալ Նահանգներու մէջ կիները կը վայելեն ամէն իրաւունք: Ներկայիս մեծ ընկերութիւններու տնօրէնի պաշտօնը վստահուածներուն 52 տոկոսը կիներ են:
Կին բանակայինները, «մարիններու» եւ օդուժի մէջ ծառայողները, ինչպէս նաեւ կին ոստիկանները բաւական մեծ թիւ կը հաշուեն ներկայիս:
Մազ մնաց, որ Ամերիկայի նախագահը կին մը ըլլար:
Սեռերու հաւասարութեան շարժումը սկսած է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ, 19-րդ դարու կէսերուն, Նիւ Եորքի մէջ, սակայն ներկայիս, 21-րդ դարու առաջին քառորդին, Ափրիկէի եւ Միջին Արեւելքի կարգ մը երկիրներու մէջ տակաւին կիները չունին տղամարդոց բոլոր իրաւունքները:
Երբ բաղդատական մը ընենք Լիբանանի եւ իր դրացի երկիրներուն միջեւ, կը տեսնենք, որ մայրիներու երկրին մէջ կիները շատ աւելի ազատութիւն կը վայելեն, քան` արաբական աշխարհի դրացի երկիրներու կիները:
Լիբանանի խորհրդարանը այսօր կը հաշուէ 6 կին:
Բազմաթիւ դրամատուներու տնօրէնի պաշտօնը վստահուած է կիներու:
Պուրճ Համուտի քաղաքապետութիւնը ներկայիս ունի քանի մը կին ոստիկան, մինչ Սէուտական Արաբիոյ մէջ կիները նոյնիսկ առանձին ճամբորդելու իրաւունքէ զրկուած են: Պայման է, որ տղամարդ մը ընկերանայ իրենց:
Արաբական աշխարհի ամենահարուստ երկրին մէջ կիներու ինքնաշարժ վարելու արտօնութիւնը նոր է, որ ի գործ պիտի դրուի: 24 յունիս, 2018-ին:
Կիներու հաւասարութեան մասին խօսիլը ընդարձակ նիւթ է: Ներկայիս գոհանանք անդրադառնալով հա՛յ ընտանիքներէն ներս հայ մայրերու եւ հայ քոյրերու մասին:
Չեմ ուզեր ընդհանրացնել, սակայն շատ պատահած է, որ ընտանիքի մը զաւակներուն միջեւ նախապատուութիւնը տրուած է տղուն, եւ այդ մէկը կը սկսի նախքան երեխայի մը ծնունդը:
Ծնողներուն չափ, երբեմն` ծնողներէն ալ աւելի, անմիջական հարազատներու նախընտրութիւնը եղած է տղայ զաւակ մը (բացառութիւնները մի՛շտ յարգելի են):
«Աստուած տայ, տղայ ըլլայ»:
Տարիներ առաջ արհեստագիտութիւնը ներկայ օրերու նման զարգացած չէր, որպէսզի նախքան երեխային ծնունդը տեղեակ ըլլային մա՞նչ պիտի ծնի, թէ՞ աղջիկ: Շատեր իրենց տեսած երազներուն վրայ հիմնուելով կը «գուշակէին», ուրիշներ համբերութեամբ կը սպասէին 9 ամիս, իսկ երբ աշխարհ եկող երեխան տղայ ըլլար, բարձրաձայն իրարու կ՛աւետէին`
«Տղա՛յ է, տղա՜յ», այնպիսի երջանկութեամբ, կարծես նորածինը պիտի ըլլար աշխարհի փրկարարներէն մին:
«Տղայ է»: Այդ երկու փոքր բառերէ կազմուած նախադասութեան մէջ որքա՜ն հրճուանք եւ հպարտութիւն կ՛արտացոլայ, իսկ երբ նորածինը աղջիկ ըլլայ, ցած ձայնով, անշուք կը յայտնեն այդ լուրը:
«Աղջիկ է: Յուսանք յաջորդը տղայ ըլլայ»:
Պատահած է, որ ծնողներ քանի մը աղջիկ զաւակ ունենալէ ետք, յամառօրէն շարունակած են երեխաներ ունենալ`, յուսալով, որ յաջորդը տղայ ըլլայ, սակայն միշտ «բախտաւոր» չեն եղած: Յաճախ յուսախաբ եղած են, սակայն չեն յուսահատած:
Այդ խտրականութիւնը կը շարունակուի երեխաներու ծնունդէն ետք: Շատ պատահած է, որ ծնողներ ժառանգը ամբողջութեամբ գրած ըլլան միայն տղայ զաւկին, անտեսելով իր աղջիկ զաւակները, նոյնիսկ եթէ մէկէ աւելի քոյրերու մէկ հատիկ եղբայրը ըլլայ:
Ինչո՞ւ այդ խտրութիւնը: Աղջիկ զաւակը տան սիւնն է, ծնողքին թեւ ու թիկունք կանգնողը: Քոյրերուն ու եղբայրներուն երկրորդ մայր մընէ տան երէց քոյրը:
***
Բազմաթիւ հատորներ, բանաստեղծութիւններ, յօդուածներու երգեր նուիրուած են հայ մօր, սակայն դժբախտաբար քիչ յիշուած են քոյրերը, որոնք շատ մը հայ ընտանիքներու մէջ եղած են երկրորդ մայր:
Վերջերս, երբ պատահմամբ մոռցուած հին երգ մը կ՛ունկընդրէի, յուզումով յիշեցի երէց քոյրս` Ալիսը, որ տասնամեակ մը առաջ մեզմէ յաւերժ հեռացաւ արկածի մը պատճառով:
«Քո՛յր իմ նազելի, նայիր քո դիմաց
Վիրաւոր, աւեր սիրտս եմ բացել,
Ա՜խ, նուիրական ինձ քո գիրկը բաց
Եւ գուրգուրիր ինձ, ես շատ եմ լացել… (Աւետիք Իսահակեան):
Անվարան կրնամ ըսել, որ երէց քոյրս եղած էր մեր ընտանիքին ողնասիւնը:
Երկար տարիներ, մօրս անհանգստութեան պատճառով, մայրական դժուար պարտականութիւնը ստանձնած էր քոյրս: Բոլորիս կարիքները հոգացողը եղած էր ի՛նք:
Հազիւ 13 տարեկան, մատղաշ հասակին, կիսատ ձգած էր ուսումը, նոյնիսկ նախակրթարան մը աւարտելու առիթը չէր ունեցած: Խնամած է մեր հիւանդ մայրը, միեւնոյն ժամանակ հասած է բոլորիս կարիքներուն, սակայն կրնամ վստահեցնել, որ շնորհիւ իր ընթերցասիրութեան` քաջածանօթ էր արեւելահայ եւ արեմտահայ մեր բոլոր հեղինակներու գործերուն:
Մանկութեանս տարիներուն Էշրեֆիէի մեր խեղճուկ տնակը կը լուսաւորուէր քարիւղի լապտերով: Քանի մը տարի ետքն է, որ ելեկտրականութեամբ օժտուեցաւ մեր աղքատիկ, սակայն հայութիւն բուրող խրճիթը:
Կը յիշեմ, քոյրս ամէն իրիկուն, տան գործերը դասաւորելէ եւ իր մայրական պարտականութիւնները ամբողջացնելէ ետք, քարիւղի լապտերով հազիւ լուսաւորուած սենեակին անկիւնը քաշուած, կը կարդար մինչեւ ուշ ժամերը, իսկ առաւօտուն ամենականուխ արթնցողը կ՛ըլլար ինք: Բոլորիս նախաճաշը պատրաստելէ եւ մեզ դպրոց ճամբելէ ետք, կ՛անցնէր տան գործերուն: Կը հոգար մօրս կարիքնեը:
Հակառակ իր բազմազբաղութեան` ժամանակ կը գտնէր մաս կազմելու հայկական միութիւններուն: Լիբանանահայ օգնութեան խաչի հաւատաւոր անդամներէն էր: Համազգայինի «Քնար» համոյթին երկարամեայ անդամ էր` որպէս երգչուհի, եւ 1965-ին ելոյթներ ունեցան Լիզպոնի եւ Պաղտատի մէջ, ինչպէս նաեւ մասնակցեցան Պաալպեքի փառատօնին:
Երբեմն մանկութեան տարիներէն աննշան կարծուած դէպքեր դրոշմուած կը մնան մեր ուղեղին մէջ:
Փոքր երեխայ էի, ընտանիքով գացած էինք «Ազատամարտ» ակումբ` սիրողական թատրոնի մը ներկայ գտնուելու: Քոյրս փոքրիկ դեր մը վերցուցած էր այդ թատերախաղին մէջ: Նիւթը չեմ յիշեր, սակայն կը յիշեմ տեսարան մը, որ տպաւորած է զիս: Իր խաղացած դերին մէջ սկսաւ ուտել խնձոր մը: Առաջին անգամն էր, որ իր պատառէն մեզի բաժին չէր հաներ: Միշտ զրկած էր ինքզինքը` իր բաժինը զիջելով մեզի:
Չդիմանալով այդ կարմիր խնձորին, բարձրաձայն` «Ե՛ս ալ կ՛ուզեմ» պոռացի:
Ազնուասիրտ քոյրս բեմէն լսեր էր ձայնս եւ խնձորը ամբողջութեամբ չէր կերած: Պահեր էր, որ աւելի ուշ ինծի բաժնեկից դարձնէ:
Քրոջ մը սիրտը: Այնքա՜ն փափուկ, այնքա՜ն ազնիւ ու անշահախնդիր:
Ֆրանսացի երգիչ Հիւկ Օֆրէյ իր ամենանշանաւոր երգերէն մէկը` «Սելին», նուիրած է իր քրոջ, որուն հարց կու տայ. «Ի՞նչ էր պատճառը, որ չմտածեցիր քու ընտանիքդ ունենալու մասին: Մի՞թէ մեզ չլքելու համար էր, որ մերժեցիր քեզի ներկայացող փեսացուները»:
Ամէն անգամ, երբ ունկնդրեմ այդ հիանալի երգը, անպայմանօրէն նմանութիւն մը կը գտնեմ քրոջս եւ Սելինի միջեւ:
Ինծի անծանօթ երգիչ Հիւկ Օֆրէյին, անվարան կը պատասխանեմ. «Այո՛, այդ էր պատճառը: Վստահ եմ, քանի ես եւս ունեցած եմ նոյնանման անձնուէր քոյր մը, որ իր անձնական շահերը մոռցած` նուիրուած էր իր ծնողքին, իր քրոջ ու եղբայրներուն»:
Սելինին նման, մայր դառնալու բախտին չարժանացաւ քոյրս, սակայն դարձաւ մեր բոլորին երկրորդ մայրը: Մոռցաւ իր «ես»-ը: Նուիրուեցաւ մեր ընտանիքին, քոյր ըլլալու կողքին, դարձաւ նաեւ նուիրեալ մայր:
***
Երբ սոյն յօդուածս, սկսայ գրել, մտադիր էի խօսիլ ընդհանրապէս բոլոր քոյրերուն, ի մասնաւորի հայ քոյրերուն մասին, սակայն անզգալաբար նիւթէն շեղեցայ եւ յիշելով երէց քոյրս` անդրադարձայ իր մասին: Որոշած էի չգրել ընտանեկան պարագայի մը մասին, սակայն այդ մէկը եղաւ անկախ իմ կամքէս:
Քո՛յր իմ նազելի, քու բարութեամբդ եւ անհատնում նուիրումովդ խորհրդանիշն ես ընտանիքի մը աղջիկ զաւկին եւ հայ նուիրեալ քրոջ:
Այս տարի քրոջս մեզմէ յաւերժ հեռանալուն 10 րդ տարելիցն է:
Բիւր սէր եւ յարգանք` իր անմար յիշատակին, նաեւ յարգանք` ԲՈԼՈՐ հայ քոյրերուն:
Ա՜խ, նուիրական ինձ քո գիրկը բաց
Եւ գուրգուրիր ինձ, ես շատ եմ լացել…
Լոս Անճելըս, 2018
https://www.youtube.com/watch?v=4GueQZ0w4Lc
