Անդրադարձ. Հայոց Ցեղասպանութեան Ընթացքին Կարգ Մը Գերմանացի Եւ Այլ Օտար Զինուորականներու Եւ Անձնաւորութիւններու Դերակատարութիւնը – Գ.

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Պէտք է հարց տալ զօրավարներ Ֆրետերիք Պրոնսարթ վոն Շելենտորֆին, Քոլմար Ֆրայհըր վոն տէր Կոլցին եւ միւսներուն, թէ դուք եւ ձեր գերման բանակը ի՞նչ գործ ունէիք ձեր երկրէն հազարաւոր քիլոմեթրեր հեռու` Արեւմտահայաստանի եւ 4670 քմ հեռու Պաղտատի մէջ: Արդեօք Համպուրկէն մինչեւ Պարսից  ծոց ` 5200 քմ հասնելու ձեր նպատակը այդ տարածութիւններուն «բարիքները» եւ յատկապէս քարիւղի «հարստութիւնները մակաբոյծի նման ծծել» չէ՞ր: Իսկ այդ երկաթուղիին զուգահեռ քանի մը քիլոմեթր տարածութիւններուն բնակչութիւնը տեղահանելը, բնաջնջելը եւ գիւղերը հրկիզելը «անհրաժեշտութի՞ւն» էր… Միթէ Պելճիքան, Արեւմտահայաստանը կամ Իրաքը Գերմանիոյ վրա՞յ յարձակած էին, որ պատերազմի եւ այս քայլերուն դիմեցիք…

Օսմանեան կայսրութեան մէջ գերմանացի այլ դիւանագէտներու վկայութիւններէն:

Թուրքիոյ մէջ Գերմանիոյ դեսպան Հանս Ֆրէյհըր վոն Վանկենհայմի 26 հոկտեմբեր 1915-ի մահէն առաջ, յուլիս 20-2 հոկտեմբեր 1915, իբրեւ առժամեայ պատուիրակ, փոխդեսպան կը գործուղուի Հոհենլոհ-Լանկենպուրկի իշխան` Էռնսթ Բ. Վիլհելմ Ֆրետերիք Քարլ Մաքսիմիլիան (1863-1950): Մեթերնիխի նման` ան կը տագնապէր հայերուն ջարդերով: Ան կը խրախուսէր Գերմանիոյ կառավարութիւնը` ինքզինք չնոյնացնելու անզուգորդելու  օսմանեան կառավարութեան` հայերը բնաջնջելու քաղաքականութեան հարցով: Նաեւ` ան կը քաջալերէր գերմանացի դիւանագիտական պաշտօնէութիւնը` ջարդերուն իրենց ընդդիմութեան մասին արտայայտուիլ եւ դատապարտել զանոնք: Ան գրած է.

«Տեղահանուած, արմատախիլ եղած հայերուն համակարգուած, ծրագրաւորուած ջարդերը այնպիսի համարձակութեան հասան, որ ո՛չ միայն կը թոյլատրուէր, այլ բացայայտօրէն կը քաջալերուէր օսմանեան կառավարութեան կողմէ: Սա հայերուն բնաջնջումը կը նշանակէ: Չնայած կառավարութեան կողմէ հակառակին հաւաստիացումներուն` ամէն ինչ կը մատնանշէ իրենց կողմէ հայ ժողովուրդը ոչնչացնելու նպատակը»:

«Թուրքիան կ՛ուզէ ամբողջովին Կովկասը կցել եւ հայերը ոչնչացնել բոլոր կարելի միջոցներով: Կոտորածները եւ արիւնահեղութիւնները օրուան կարգն են»:

Հետեւեալ տեղեկագիրը յղած է ան 1909-1917 Գերմանիոյ վարչապետ Թէոպոլտ վոն Պեթման-Հոլուեկին` հիմնուելով պարոն Ռոսլըրէն եկած հեռագիրին. «25 սեպտեմբեր 1915… Վերջին քանի մը օրուան ընթացքին հայ կիներու եւ երեխաներու հետիոտն կարաւանները հասան հոս, անոնք սովամահութեան եզրին են արդէն եւ աւելի հեռաւոր վայրեր պիտի ուղարկուին, եթէ անոնք մէկ կամ երկու օրէն չմահանան: Բարձր դրան հրամանը` տեղահանութենէ զերծ կացուցել անոնք, որոնք տակաւին իրենց տուներուն մէջ են, բացարձակ սուտ է, քանի որ անոնք ալ կասկածելի ըլլալու պատրուակով կ՛աքսորուին»:

«Հակառակ յատուկ պատուէրին, զինուորականներու ընտանիքները աքսորէն զերծ կացուցել, չի կիրարկուիր: Լուրջ հիւանդ մարդիկ նոյնպէս դաժանօրէն կ՛արտաքսուին: Տարագիրներու կարաւանները կ՛ուղղուին դէպի Տէր Զօր եւ Մուսուլ: Հակառակ Բարձր դրան հաւաստիացումներուն` ամէն ինչ կ՛ուղղուի հայ բնակչութիւնը բնաջնջելու: Հայերը ինձմէ խնդրեցին տեղեակ պահել ձեր գերազանցութիւնը այս բոլորէն» (1), (2):

1915-ին Վանկենհայմին կը յաջորդէ դեսպան Փոլ Վուլֆ Մեթերնիխը (1853-1934)` մինչեւ 1916: Տարբերելով իր պաշտօնակիցներէն` ան հրապարակաւ դատապարտեց  հայերուն դէմ Թուրքիոյ եւ Գերմանիոյ կառավարութիւններուն դաւադրութիւնը եւ համագործակցութիւնը: Ան յատկապէս անհանգստացած էր գերմանական լրատուամիջոցներէն, որոնց կը մեղադրէր հայերուն դէմ շարունակուող վայրագ բռնութիւնները քաջալերելուն համար:

Ան ըսած է. «Անոնք (թուրքերը) յաջողութիւնները կը պարտին մեր աշխատանքին, մեր սպաներուն, մեր թնդանօթներուն եւ մեր դրամին: Առանց մեր օգնութեան` ուռած գորտը կը պայթի»: Մեթերնիխը Օսմանեան կայսրութեան մէջ գերմանացի դիւանագէտներէն այն քիչերէն էր, որ հրապարակաւ ամբաստանեց Թալէաթ փաշան` իբրեւ (հայոց) ջարդերուն պատասխանատուն, որակելով զայն` «Հայկական եղեռնագործութեան ոգին»: Ստորեւ` անոր կատարած յայտարարութիւններէն մի քանին:

«Իր նպատակը գործադրելու որոշումէն միանգամընդմիշտ լուծել Հայկական հարցը` հայկական ցեղը բնաջնջելով, թրքական կառավարութիւնը մերժեց որեւէ ետդարձ կատարել: Ո՛չ մեր ներկայացուցչութիւններուն, ո՛չ Ամերիկայի դեսպանատան, ո՛չ ալ պապական նուիրակին բողոքները, ո՛չ Դաշնակից ուժերուն սպառնալիքները եւ ո՛չ ալ Արեւմուտքին հանրային կարծիքը, որ կը ներկայացնէ աշխարհի կէսը, դոյզն ազդեցութիւն ունեցան»:

«Այլեւս ոեւէ մէկը ուժը չունի Երիտասարդ թուրքերուն Միութիւն եւ յառաջդիմութիւն կոմիտէին` (Իթթիհատ վէ թերաքքը) բազմագլուխ հիտրային (առասպելական հրէշ) ազգայնամոլութիւնը եւ մոլեռանդութիւնը զսպելու: Կոմիտէն կը պահանջէ բնաջնջել հայերուն վերջին մնացորդը, եւ կառավարութիւնը պէտք է

տեղի տայ: Կոմիտէին հեղինակութիւնը չի սահմանափակուիր օսմանեան մայրաքաղաքին մէջ, ուր Իթթիհատը կազմակերպուած է եւ կը գործէ իբրեւ իշխանութեան կուսակցութիւն, այլ բոլոր նահանգներուն կը հասնի: Կոմիտէէն ներկայացուցիչ մը նշանակուած է իւրաքանչիւր նահանգային ղեկավարութեան մօտ` նահանգապետէն գաւառապետ, թրքացումին հսկելու եւ օժանդակելու նպատակով… Ինչը կը նշանակէ արտօնագիր` արտաքսելու, սպաննելու կամ ոչնչացնելու այն, ինչ որ թուրք չէ եւ վայրագօրէն տիրանալու անոնց ունեցուածքին» (1), (2), (3), (4), (5), (6), (7):

Մեթերնիխին յաջորդեց դեսպան Ռիչըրտ վոն Քուհլմանը (1916-1917), որ  սկիզբը կը դժկամէր բացայայտել հայերուն դէմ կատարուող ջարդերը` կողմնակից ըլլալով թրքական ազգայնականութեան, գործածելով «կարծեցեալ» ջարդեր եզրը, յայտնելով, որ հայերուն նկատմամբ թուրք կառավարութեան քաղաքականութիւնը «ներքին հարց» էր: Սակայն ի վերջոյ ընդունեց, որ զանգուածային  ջարդեր տեղի կ՛ունենային, բնաջնջելու համար հայերը. «Հայերուն բնաջնջումը մեծ ծաւալով տեղի ունեցաւ: Այս բնաջնջումի քաղաքականութիւնը երկար ժամանակ պիտի արատաւորէ Թուրքիոյ անունը», գրած է ան (1):

1917-1918, Քուհլմանին յաջորդեց Եոհան վոն Պերնսթորֆը` (1862-1939), որ միւս գերմանացի դիւանագէտներուն նման, երբ նախապէս 1908-1917 Միացեալ Նահանգներու մէջ դեսպան էր, կը փորձէր ծածկել ջարդերը` ըսելով, որ անոնք «շինծու» եւ «անհիմն մեղադրանքներ» էին: Սակայն, երբ սկսաւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ պաշտօնավարել, ընդունեց, որ հայութեան դէմ օսմանեան կառավարութեան քաղաքականութիւնը ցեղին բնաջնջումն էր:

Պերնսթորֆը իր յուշերուն` «Կոմս Պերնսթորֆի յուշերը» գիրքին միջոցաւ մանրամասն վկայութիւններ հայթայթեց հայկական ջարդերուն մասին: Իր յարատեւ բողոքներուն եւ հայերու հանդէպ կատարուածին մասին բազմաթիւ հարցադրումներուն Թալէաթ փաշան ջղագրգիռ պատասխանած է. «Ուզածդ ի՞նչ է: Հարցը լուծուած է, այլեւս հայերը գոյութիւն չունին»:… «Հայաստանի մէջ թուրքերը ծրագրաւորուած ու կանոնաւոր կերպով կը ջանային բնաջնջել քրիստոնեայ հայ ժողովուրդը» (11):

Գերմանացի դիւանագէտներուն բաժինը կ՛աւարտենք Էրզրումի (Կարին) փոխհիւպատոս Մաքս Ըրուին վոն Շէօպնըր-Ռիխթըրով (1884-1923), որ կը նկատուի հայերուն տեղահանութիւնները եւ անոնց հետեւանք ջարդերը ամէնէն յանդուգն քննադատողներէն մէկը: Ան դէմ էր դեսպան Վանկենհայմի սկզբնական հրահանգներուն, որ (թուրքերուն) հակահայ գործողութիւնները ամբաստանելու փոխարէն միայն բարեկամական խորհուրդ տալով սահմանափակուին:

Մաքս կը հաւատար, որ հայերը կարելիութիւնը չունէին օսմանեան պետութեան դէմ ապստամբելու, քանի որ բոլոր ատակ եւ կարող, աշխատունակ այր մարդիկը ձերբակալուեցան եւ (տաժանակիր) աշխատանքային գումարտակներ ուղարկուեցան: Մաքս, որ կը փորձէր կարելիութեան չափ հայերու կեանքը փրկել, կը կարծէր, որ տեղահանութիւնը հիմնուած էր «ցեղային ատելութեան» վրայ, եւ ոչ ոք կրնար գոյատեւել նման ճամբորդութենէ մը ետք: Ան կ՛եզրակացնէ, որ տեղահանութիւնները «բնաջնջումի» քաղաքականութիւն էին:

Մաքսի հաստատումներէն են` «Իթթիհատի կողմնակիցները բացայայտօրէն կ՛ընդունին, որ իրենց վերջնական նպատակը Թուրքիոյ հայերուն ընդհանուր ոչնչացումն է, աւելցնելով, որ «պատերազմէն ետք այլեւս Թուրքիոյ մէջ ոեւէ հայ գոյութիւն չ՛ունենար»»:

«Թուրք կառավարութիւնը պատրուակելով Վանի, Մուշի, Գարահիսարի եւ այլ քաղաքներու մէջ հայերուն ապստամբութիւնը եւ օգտուելով պատերազմին ընձեռած կացութենէն` բռնի կերպով կը վերաբնակեցնէ Անատոլիոյ հայութիւնը Միջագետքի մէջ: Կառավարութեան այս գործողութիւնները կ՛ընթանան այնպիսի ոճով, որ կը համապատասխանէ հայերու բնաջնջումին: Միայն ոչնչացման ուժեղ քաղաքականութեամբ է, որ թուրք կառավարութիւնը բոլոր հայերը բնաջնջելով` կը կարենայ հասնիլ իր ցանկացած նպատակին` Հայկական հարցի «լուծումին»»:

«Քամիլ փաշային հրահանգը` Էրզրումէն տեղահանել բոլոր հայերը, ռազմական դիտանկիւնէն որեւէ կերպով արդարացի չէ. իմ կարծիքով, անիկա ցեղային ատելութեան վրայ հիմնաւորուած է»:

«Ունեցած եմ շարք մը զրոյցներ` իրաւասու եւ ազդեցիկ թուրք անձնաւորութիւններու հետ, եւ հետեւեալն են իմ տպաւորութիւններս. Իթթիհատ կուսակցութեան մեծ հատուած մը որդեգրած է այն տեսակէտը, որ թուրք կայսրութիւնը պէտք է հիմնուի միայն իսլամական եւ փանթրքական սկզբունքներու վրայ: Իր ոչ իսլամ եւ ոչ թուրք բնակչութիւնը պէտք է բռնի կերպով իսլամանայ կամ բնաջնջուի: Այս մարդիկը կը հաւատան, որ ներկայի կացութիւնը նպաստաւոր է այս ծրագիրը իրագործելու:

Առաջին օրակարգն է` հայութիւնը հաշուեյարդարի ենթարկել: Իթթիհատականները իրենց դաշնակիցներուն պիտի պարզեն հայկական Դաշնակ կուսակցութեան կողմէ պատրաստուած ենթադրեալ յեղափոխութեան մը տեսիլը: Աւելի՛ն. դիտումնաւոր կերպով տեղական միջադէպեր եւ ընկերային դժգոհութիւններ պիտի հրահրեն, որոնց դէմ հայկական ինքնապաշտպանութիւնը չափազանցուած կերպով ներկայացնելով` իբրեւ պատրուակ պիտի գործածեն տեղահանութեան իրականացման համար: Սակայն, երբ տեղահանութիւնը սկսի, ճանապարհին կարաւանները յարձակման եւ բնաջնջումի պիտի ենթարկուին քիւրտ եւ թուրք աւազակներու կողմէ եւ այս նպատակով գործուղուած ոստիկաններուն կողմէ» (1), (12):

Երբ Գերմանիա վերադարձաւ, ան օժանդակեց Եոհաննէս Լեփսիուսին` հայերը փրկելու աշխատանքին, հաստատելով, որ անոնց վիճակը այլեւս «մարդկային» չէր: Կը հաւաստիացուի, որ Ատոլֆ Հիթլեր Հայոց ցեղասպանութեան մանրամասնութիւններուն տեղեկացած է Մաքսի ականատեսի մանրամասն վկայութիւններուն միջոցով (Մաքսը հետագային նացի կազմակերպութեան անդամակցած է) եւ 22 օգոստոս 1939-ին Լեհաստանի վրայ յարձակումէն առաջ`«Ովքեր տակաւին կը խօսին հայերու ոչնչացման մասին» ծանօթ յայտարարութիւնը կատարած:

26 ապրիլ 2018
Շար. (3)

————————

(1) https://en.wikipedia.org/wiki/Witnesses_and_testimonies_of_the_Armenian_Genocide

(2) http://www.genocide-museum.am/eng/german.php

(3) Charny, Israel W.; Tutu, editor in chief; forewords by Archbishop Desmond; Wiesenthal, Simon (2000). Encyclopedia of genocide (Repr ed.). Oxford: ABC-Clio. ISBN 0-87436-928-2.

(4) Charney, Israel (1994). The Widening Circle of Genocide. W. W. Norton & Company. ISBN 1-4128-3965-3.

(5) Alayarian, Aida (2008). Consequences of denial : the Armenian genocide. London: Karnac Books. p. 171. ISBN 1-85575-565-3.

(6) Najmuddin; Najmuddin, Dilshad; Shahzad (2006). Armenia: A Resume with Notes on Seth’s Armenians in India. Trafford Publishing. ISBN 1-4669-5461-2

(7) Dadrian, Vahakn N.; Akջam, Taner (2011). Judgment at Istanbul : the Armenian genocide trials (English ed.). New York: Berghahn Books. ISBN 0857452517.

(8) «Արամը», հրատարակութիւն ՀՅ Դաշնակցութեան, 1969, Պէյրութ, տպարան Համազգային էջ 489:

(9) 1918-ի Հայաստանի Անկախութեան Առաջին Օրերը – Ա. https://www.aztagdaily.com/archives/386524

(10) 1918-ի Հայաստանի Անկախութեան Առաջին Օրերը – Ե. https://www.aztagdaily.com/archives/389448

(11) A., Bernstorff (2011). Memoirs of Count Bernstorff. Kessinger Publishing. ISBN 1-169-93525-7.

(12) Dolabjian, Vartkes S. (11 January 1999). “Even Turkish sources point to 1915 genocide”. The Gazette. Montreal, Canada. p. B2.