«Անին աշխարհ մըն է, բայց աշխարհը Անի մը չ՛արժեր»… Կարսի նահանգին մէջ գտնուող Անիի մասին ամէն խօսակցութիւն այս խօսքով կ՛աւարտի: Պատմութեան քառուղիներուն վրայ մեր վերջին կանգառը Անիի աւերակներն են: Անին հարիւրաւոր տարիներ իր ողջ վեհութեամբ կանգնած է Թուրքիա-Հայաստան սահմանին գտնուող խորը հովիտի մը վրայ: Ականատես եղած է հայկական արքայատոհմերէն մինչեւ բիւզանդական, վրացականէն մինչեւ սելճուքեան, օսմանեան ու բազմաթիւ այլ կայսրութիւններու հիմնադրմանն ու փլուզմանը: Իսկ hայոց Բագրատունի արքայատոհմի ժամանակաշրջանին եղած է շրջանի ամենանշանաւոր մշակութային ու գաղթականներու կեդրոնը: Տարբեր մշակութային քաղաքակրթութիւններու խաչմերուկ դարձած Անիին մէջ կատարուող վերականգնողական աշխատանքները 2011-ին սկսած է: Ժամանակի անողորմ ազդեցութենէն փրկուիլ փորձող Անին անցեալ տարի ընդգրկուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային ժառանգութեան ցանկին մէջ: Ասկէ ետք Անիին մէջ իրականացուող պեղումներու քայլերը աւելի արագացան: Պեղումներու ղեկավարն է Փամուքքալէ համալսարանի փրոֆեսէօր դոկ. Ֆահրիյէ Պայրամը: 17 հոգիէ բաղկացած գիտական խումբը պատմական նշանակութիւն ունեցող բազմաթիւ արուեստի գործեր երեւան հանած է, իսկ խումբին գլխաւոր նպատակն է ռուս յայտնի հնագէտ Նիկողայոս Մառի կողմէ հողի տակ թաղուած նմուշները երեւան հանել: Դոկ. փրոֆ. Ֆահրիյէ Պայրամը նշած է.
«Հիմա բերդապարիսպներու վերակառուցման աշխատանքները կը կատարուին: Այնտեղ կատարուող պեղումներու ժամանակ սենեակին մէջ թոնիր եւ ցորենի հատիկներ յայտնաբերուած են: Ասիկա ցոյց կու տայ, որ բերդապարիսպներուն մէջ բնակավայրեր ու տուներ կառուցուած եղած են: Առիւծի քանդակով պարիսպի արեւելեան հատուածէն սկսելով` պեղումներ իրականացնելու ենք բոլոր պարիսպներու տարածքին վրայ: Այս տարի եղած պեղումներու ժամանակ օսմանեան ժամանակաշրջանէն բազմաթիւ մետաղադրամներ գտած ենք: Այդ մետաղադրամներէն բացի` բազմաթիւ խեցեգործական բարձրորակ իրեր յայտնաբերած ենք: Անին այնպիսի վայր մըն է, որ կրնայ մրցիլ Եփեսոսի հետ»:
1900-ական թուականներուն ռուս գիտնական Մառը կանգուն մնացած յուշարձաններէն շատերու շուրջ աշխատանքներ իրականացուցած է: Ըստ որոշ տեղեկութիւններու, երբ սկսած է Ա. Աշխարհամարտը, այստեղէն հանուած նմուշները ան տարած է Ռուսիա ու Հայաստան: 2 վակոն տարած է Հայաստան, 2 վակոն ալ` Ռուսիոյ Էրմիթաժի թանգարան: Այն յուշարձանները, որոնք չէ տարած Հայաստան կամ Ռուսիա, նորէն նոյն տեղը թաղած է: Մեր նպատակն է այդ թաղուած նմուշները գտնել: Անցած տարի բազմաթիւ ուռուցիկ իրեր գտանք: Ուռուցիկ քանդակ մը գտած ենք, որ շրջանի բնակչութիւնը կը կոչէ «Շահմերան» (կէսը կին, կէսը որեւէ անասունի մաս պատկերող քանդակ, «Ակունք»), իսկ մեզի անիկա յայտնի է «Հարփի» անունով:
Բանուոր էր, հնագէտ դարձաւ Անիի աւերակներուն մէջ պեղումներ իրականացնող Ալիճան Աքպըյըքը, որուն մասին շատ հետաքրքրաշարժ պատմութիւն կայ: Իր ծննդավայր Սվազ (Սեբաստիա, «Ակունք.») գտնոող Տեւրիկի մէջ կատարած պեղումներու ժամանակ ան տարիներով բանուորութիւն ըրած է, որմէ ետք իր գործը այնքան սիրած է, որ որոշած է հնագէտ դառնալ: Ան դարձած է Փամուքքալէ համալսարանի Հնագիտութեան հիմնարկի շրջանաւարտ: Արդէն 3 տարի Անիի մէջ աշխատող Աքպըյըքը ըսած է. «Առաւօտեան ժամը 4:30-էն կ՛արթննանք: Մէկ ժամ ետք արդէն կը սկսինք աշխատանքները»:
