ՀՅԴ Բիւրոյի անդամ, ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ դատի եւ քաղաքական հարցերու գրասենեակի պատասխանատու Կիրօ Մանոյեան «Երկիր»-ին հետ ունեցած զրոյցին ընթացքին խօսած է Հայաստան-սփիւռք 6-րդ համաժողովին ընթացքին հնչած ելոյթներուն ու արդիւնքներուն մասին: Ստորեւ` հարցազրոյցին ամբողջութիւնը:
«ԵՐԿԻՐ».- Նման համաժողովներն ի՞նչ առիթ են ընձեռում դրանց մասնակիցներին եւ ի՞նչ խնդիրներ լուծում` առհասարակ:
ԿԻՐՕ ՄԱՆՈՅԵԱՆ.- Կարծում եմ` նման համաժողովները որոշակի խնդիր չեն լուծում, ու հէնց սկզբից հասարակութեանը պէտք է պատրաստել, որ մեծ ակնկալիքներ չունենայ: Սա նման է նրան, որ տունդ հիւրեր են գալիս, հիւրասիրում ես, նրանք էլ տեսնում են լաւն ու վատը, ասելիքներ են ունենում: Այսքան մեծ թուով մասնակիցներով ժողովներում չեն կարող որոշումներ կայացնել, յատկապէս երբ մասնակցութիւնը բաց էր. ով դիմել էր, եկել էր: Կարծես թէ այս անգամ ճիգ էին թափել, որ մեծ թուով մասնակիցներ ներկայ լինեն համաժողովին, ինչը եթէ ունի իր առաւելութիւնները, ունի նաեւ իր անպատեհութիւնները: Կարծում եմ` պէտք է մի քիչ վերանայել ձեւաչափը: Մէկ հարց էլ շատ յատկանշական է` բացման ելոյթների մէջ սփիւռքը, բացի Արամ Ա-ից, չէր ներկայացուած: Բացի այդ` համաժողովի բոլոր եզրակացութիւնները, ամփոփումներն անում էին պետական պաշտօնեաները, ինչն առաջին անգամ էր, ու իմ կարծիքով, Հայաստան-սփիւռք համաժողովի բովանդակութիւնն ամբողջովին չէր արտայայտում:
«Ե.».- Արամ Ա. կաթողիկոսը իր ելոյթում մտահոգութիւն յայտնեց` ասելով, որ Հայաստանը դատարկւում է, սփիւռքը` մաշւում, բացի այդ` սփիւռքը Հայաստանին վստահելու խնդիր ունի: Ի՞նչ կ՛ասէք այս մասին:
Կ. Մ.- Վստահութեան խնդիր բնականաբար կայ: Միւս կողմից` սփիւռք ասելով, պէտք չէ հասկանանք, որ բոլորը կիսում են նոյն կարծիքը: Սփիւռքում, այո՛, մտածում են, թէ իրենք ի՛նչ ազդեցութիւն ունեն Հայաստանի իշխանութիւնների վրայ: Սակայն ես կարծում եմ, որ համաժողովում ո՛չ Հայաստանը պէտք է միայն իշխանութիւններով ներկայացուած լինէր, ո՛չ էլ սփիւռքից ով դիմէր, մասնակցէր: Օրինակ` դրսից եկած մէկը, ով ինչ-որ կազմակերպութիւն է ներկայացնում, նոյն ձայնն ունի, ինչ նա, ով ոչինչ չի ներկայացնում: Սա կարող է նաեւ խառնաշփոթ ստեղծել լսարանի մօտ, ու մարդիկ մտածեն, որ երկուսն էլ ինչ-որ բաներ ասացին, լա՛ւ, արդիւնքում ի՞նչ պէտք է լինի: Իսկ վստահութեան հարցը որոշ չափով առկայ է, չեմ ասում, որ անպայմանօրէն միշտ արդարացուած է, քանի որ ոմանց մօտ կան նախապաշարումներ, որոնք հիմնաւորուած չեն: Բայց պէտք է ամէն ինչ անել, որպէսզի առնուազն պատրուակ չտրուի փոխադարձ վստահութեան հարցի շուրջ, քանի որ պարզ է` պետութիւնը պետութիւն է, համայնքներն էլ` համայնք, եւ վերջիններս պետութեան չափ հնարաւորութիւն չունեն պետութեան վրայ ազդելու, ինչի համար էլ պէտք է, որ նաեւ այդ խնդիրը փորձենք լուծել: Փոխադարձ վստահութեան հարցը բարձրացուել է, քանի որ այն առկայ է, բայց միայն հարց բարձրացնելով` խնդիրը չի լուծւում:
«Ե.».- Համաժողովի ընթացքում կրկին շրջանառութեան մէջ մտաւ հողերի յանձնման եւ սահմանների անվտանգութեան հարցը: Ի՞նչ էք կարծում` այս թեման վերջնական քննարկման պիտի դրուի՞, ինչ-որ բան որոշուի ու ուղղակի փակուի:
Կ. Մ.- Մեր կեցուածքն այն է, որ մենք ընդհանրապէս ո՛չ մեր մէջ, ո՛չ դրսի հետ հող յանձնելու մասին պէտք չէ խօսենք այնքան ժամանակ, քանի դեռ Ազրպէյճանը չի ճանաչում Արցախի ինքնորոշման իրաւունքն ու փաստը: Դրանից յետոյ ամէն ինչի մասին կարելի է խօսել: Մենք դէմ ենք հողեր յանձնելուն այն ձեւով, ինչ ներկայացւում է` 5 շրջան տանք, 7 շրջան տանք: Սխալ է, մեզ համար այդ բոլորն ազատագրուած է, ներառեալ` ԼՂԻՄ-ը, դրա համար էլ այդ զիջման մէջ տրամաբանութիւն չկայ: Բայց երբ պաշտպանութեան նախարար Վիգէն Սարգսեանը խօսում էր տարածքներ յանձնելու մասին, մի քիչ նախարար լինելուց էլ «այն կողմ էր անցելէ» նա ուղղակի իր իմացածն ուզում էր ժողովրդին ներկայացնել, թէ` սա է, մարդի՛կ, ներկայացուած փաթեթը: Կիսում եմ Արմէն Աշոտեանի մօտեցումը կամ` Աշոտեանի մօտեցումն աւելի մօտ է մեր մօտեցմանը, ըստ որի, պէտք չէ հողեր յանձնելու մասին խօսել, մենք չափից աւելի խօսել ենք եւ իմաստ չունի այդ մասին խօսել յատկապէս ապրիլեան պատերազմից յետոյ: Սակայն ձեր հարցադրումն էլ` մէկ անգամ քննարկենք ու փակենք թեման, մի քիչ այն չէ, քանի որ եթէ այդպէս է, ուրեմն պէտք չէ այլեւս բանակցել, ինչը մեծացնում է պատերազմի հաւանականութիւնը: Այսինքն կարող է գալ մի պահ, որ ասենք` չենք բանակցում, ու վե՛րջ, բայց մինչ այդ բանակցում ենք, չէ՞: Սակայն հիմա այդ մասին բանակցութիւն չկայ, խօսքը գնում է միայն այն պայմանաւորուածութիւնների վերաբերեալ, որոնք քառօրեայից յետոյ Վիեննայում եւ Ս. Փեթերսպուրկում համաձայնեցուեցին: Իսկ եթէ նոյնիսկ դրանք Ազրպէյճանը չի կատարում, իսկապէս հարցական է դառնում այն, թէ ի՛նչ իմաստ ունի բանակցել նրա հետ:
«Ե.».- Սփիւռքի դերակատարումը շատ մեծ է, պաշտպանութեան նախարարն էլ շեշտադրեց յատկապէս ռազմաարդիւնաբերութեան ոլորտում նրանց ունեցած դերը: Այս պահին, մեր օրերում սփիւռքի գլխաւոր անելիքը ո՞րը պէտք է լինի:
Կ. Մ.- Սփիւռք ասելով` պէտք չէ միատարր կառոյց հասկանալ, եւ այն իրականում հսկայ ներուժ ունի, որն էլ պէտք է օգտագործել: Այնուհետեւ կարող ենք անհատների հնարաւորութիւններին դիմել` աջակցութեան, մասնակցութեան համար` Հայաստանի տնտեսութիւնից սկսած մինչեւ Հայաստանի ներքաղաքական հարցերին սատարելը: Անկեղծ ասած` համոզուած եմ, որ եթէ 100 հազար ապահովուած հայ հաստատուի Հայաստանում, գալիք 5 տարուայ ընթացքում Հայաստանում ամէն ինչը կը փոխուի, անգամ ներքին խնդիրները կը լուծուեն, եթէ նման ներգաղթ ունենանք: Ճիշդ է` ամբողջ արտասահմանում բոլորը չէ, որ նոյն փորձառութիւնն ունեն տարբեր ոլորտներում, բայց եկողների ազդեցութեամբ շատ արատներ կ՛ոչնչացուեն: Եթէ այդքան մարդ գայ, նոր հնարաւորութիւններ կը ստեղծուեն, բացի այդ` Հայաստանը գրաւիչ կը դառնայ նաեւ նրանց համար, ովքեր վերջին տարիներին ստիպուած էին հեռանալ Հայաստանից:
«Ե.».- Մենք էլ մեր հերթին ի՞նչ ունենք անելու սփիւռքի համար, ի վերջոյ, միակողմանի ոչինչ չի լինում:
Կ. Մ.- Ես անձնապէս կողմնակից չեմ, որ սփիւռքի ներդրողի համար յատուկ պայմաններ ստեղծեն, ինչո՞ւ համար: Հայաստանը, կարծում եմ, սփիւռքին շատ տալիք ունի` սկսած լեզուի խնդրից: Կարծում եմ, օրինակ, ուղղագրութեան միասնականութեան հարցը պէտք է լուծուի, յատկապէս` հիմա, երբ արհեստագիտութիւնների դար է: Բացի այդ` կարծում եմ, որ պէտք է նաեւ սփիւռքի ուսուցիչներին այստեղ վերապատրաստենք, աջակցենք, որպէսզի դրսում հայկական դպրոցներ բացուեն: Հայաստանը նախապատուութիւնը պէտք է տայ յատկապէս այն համայնքներին, որոնք համեմատաբար նոր են ձեւաւորւում: Մինչեւ հիմա ստացուել է այնպէս, որ աւելի հեշտ է կայացածների հետ գործել, ու մենք այդ ճանապարհով ենք գնացել: Անհրաժեշտ է սփիւռքին աւելի լաւ ճանաչել: Օրինակ` քննարկումների ժամանակ նոյն խօսքն ամէն մէկն այլ տեսակէտից է ընկալում: Իրենք էլ պէտք է աւելի լաւ ճանաչեն Հայաստանը` իր բոլոր խնդիրներով ու նուաճումներով: Կարծում եմ, որ երբ երկրում ես ապրում, յաճախ տեսնում ես բաներ, որոնք մեծ քայլեր չեն, բայց առաջընթաց է, այսինքն սրանք քայլեր են, որ պէտք է արուեն: Սա ինքնաբերաբար դժգոհութիւնդ մեղմացնում է, դու հասկանում ես, որ դժգոհութիւնդ ոչ թէ երկրից է, այլ` իշխանութիւնից: Բայց ես չեմ տեսել որեւէ երկիր, որտեղի իշխանութիւնն առյաւէտ սիրուել է: Միւս կողմից` երբ դրսում ես ապրում ու միայն վատն ես լսում, արդէն երես ես թեքում երկրից, դրա համար իսկապէս կարեւոր է, որ Հայաստանը լաւ ճանաչեն: Նոյն վատ լուրը քո ու սփիւռքահայի համար տարբեր կերպ է ընկալւում: Տեսէք` հայ ընթերցողը լուրը կը կարդայ, կը գնայ իր այգին ու ծիրան կը քաղի, կ՛ուտի ու կ՛ասի` այս ինչ արքայական ծառ է, ու նրա համար Հայաստանն արդէն այդ արքայական ծառն է, ոչ թէ` վատ լուրը: Իսկ դրսում ապրողի համար, որ չի տեսել այդ ծառը, Հայաստանն միաձուլւում է այդ բացասական լուրի հետ: Չէ՛, ես ամենեւին էլ չեմ ասում` եկէք` վատ լուրեր չգրենք, աւելի՛ն, կարծում եմ, որ, օրինակ, համաժողովի ժամանակ պէտք էր արտագաղթի թեման քննարկուէր, ու շատ աւելի արագ պէտք է սկսել հայրենադարձութեանն ուղղուած լուրջ քայլեր անել:
«Ե.».- Ինչպէ՞ս, ի՞նչ քայլեր պէտք է արուեն: ՀՀ նախագահն էլ ասել էր, որ մինչեւ 2040 թուականը ՀՀ բնակչութիւնը պէտք է 4 միլիոնի հասնի: Խնդրի լուծման տարբերակներ տեսնո՞ւմ էք:
Կ. Մ.- Պէտք է նախ հարցը քննարկման դնել: Դրանից յետոյ մարդիկ պէտք է հասկանան, որ նրանց` Հայաստանում ուղղակի ապրելն ինքնին օգուտ է Հայաստանին: Ես ամենեւին էլ չեմ ասում` թող հայրենիք չգան նրանք, ովքեր հնարաւորութիւն չունեն լաւ կեանքով ապրելու: Սփիւռքից Հայաստան եկածները նաեւ կամուրջ կը լինեն Հայաստանի ու սփիւռքի միջեւ, քանի որ սփիւռքի կարիքներն աւելի լաւ գիտեն ու կարող են խնդիրներին առարկայական լուծումներ առաջարկել: Ոչ թէ պէտք է մտածել, որ նրանք փրկիչ են, այլ նրանց գալով` վիճակ կը փոխուի մեր երկրում, մթնոլորտը կը փոխուի: Կարծում եմ` իշխանութիւնները պէտք է հասկանան` եթէ երկրում տիրող այս վիճակը չփոխուի, երկրի գոյութիւնը հարցականի տակ կը դրուի, իսկ այդ փոփոխութիւնների հնարաւորութիւնները կան:
«Ե.».- Ի՞նչ խնդիր լուծուած կ՛ուզէիք նշել անկախութեան 27-րդ տարին:
Կ. Մ.- Բոլո՛ր, կ՛ուզէի, որ բոլո՛ր խնդիրները լուծուէին: Կ՛ուզէի, որ ընտանիքները նուազ կարիքաւոր լինէին, բարեկեցիկ կեանքով ապրէին: Այս դէպքում նրանք հնարաւորութիւն կ՛ունենային հանգիստ խղճով պետութեան հարցերով էլ զբաղուել: Մտածում եմ` լաւ է, որ Չինաստան չենք` մեր հոգեկերտուածքը հաշուի առնելով: Միւս կողմից` հաւանաբար հէնց մեր հոգեկերտուածքի շնորհիւ Չինաստան չենք: Նկատի ունեմ` ինչպէ՞ս պիտի ղեկավարէինք ինքներս մեզ, եթէ Չինաստան լինէինք, միւս կողմից` հաւանաբար չէինք կարող ղեկավարել, դրա համար էլ Չինաստան չենք: Իրականում մենք այնպիսի հնարաւորութիւններ ունենք երկրում ու երկրից դուրս, որ եթէ վերեւներից ցանկութիւն ունենան, շատ բան կը փոխուի: Ես կարող եմ նոյնիսկ ասել, որ մեր խնդիրների ենթակայական պատճառները շատ են, եւ դրանք վերացնելով` կարիք չի լինի մինչեւ 2040-ը սպասելու, 2030-ին էլ 4 միլիոն կը լինենք:
Զրուցեց` ԿԱՐԻՆԷ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆԸ
