Հռոմի Ֆրանչիսկոս քահանայապետի Հայաստան եռօրեայ այցելութիւնը պատմական արժէք կը ներկայացնէր, որովհետեւ համաշխարհային առումով կարեւոր իրադարձութիւն մը ըլլալէ աւելի` մէկէ աւելի պատգամներ կը յղէր տարածաշրջանի երկիրներուն եւ Հայաստանին:
Այցելութիւնը նախ կը շեշտադրէր Հայաստան-Վատիկանի պետութիւն եւ Հայ առաքելական եւ Կաթողիկէ եկեղեցիներ յարաբերութեան բարձր մակարդակը, ինչ որ դիւանագիտական եւ կրօնական մակարդակներու վրայ Հայաստանի եւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ հեռանկարային քաղաքականութեան արտացոլացումը կը հանդիսանար:
Հայաստանը առանձնացնելով որպէս քրիստոնեայ առաջին երկիր եւ «ուխտագնացութիւն»-ը իր այցելութեան կարգախօս ընտրելով` Հռոմի պապը լուսարձակի տակ կ՛առնէր Հայաստանի մշակութային եւ կրօնական ինքնուրոյն դերն ու արժէքը ոչ միայն քրիստոնեայ, այլեւ ողջ աշխարհին մէջ:
Հայաստանի մէջ արտասանած իր ուղերձներուն մէջ Չարենցի խօսքերուն մէջբերումով, Նարեկացիի յիշատակումով Հռոմի քահանայապետը կը շեշտադրէր, որ հայ ժողովուրդը հոգեւոր եւ մշակութային այն արժեհամակարգին կրողն է, որ ձեւաւորուելով Արեւելքի մէջ` արեւմտեան քաղաքակրթութեան համարժէք համակարգի վերածուած է, հետեւաբար անկախ Հայաստանը կրողն ու պաշտպանողն է նաեւ համաշխարհային քաղաքակրթութեան արժէքներուն:
Հայկական քաղաքակրթութեան առանձնայատկութիւններէն մէկն ալ այն է, որ գտնուելով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի խաչմերուկին վրայ, ներգրաւուելով պատմութեան մեծագոյն յորձանուտներուն մէջ` Հայաստանին ու հայութեան կը վերապահէ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի քաղաքակրթութիւններու մերձեցումը:
Այս իմաստով, Հռոմի պապը, որպէս հեղինակաւոր անձնաւորութիւն, աշխարհին եւ հայ հասարակութեան կարեւոր ուղերձ յղեց` տէր կանգնելու եւ համաշխարհային մակարդակով արժեւորելու հայկական քաղաքակրթութիւնն ու Հայաստանի խաղաղարար դերը:
Միջազգային մամուլը լայնօրէն անդրադարձաւ այս իրողութեան: Յատկանշական էր իրանեան մամուլի անդրադարձը այն մասին, թէ ահաւասիկ Հռոմի պապը եւս կը հաստատէ, որ Հայաստան մեր հիմնական պատուհանը կրնայ դառնալ դէպի Եւրոպա:
Այս այցելութեան երկրորդ կարեւոր հանգամանքը Հռոմի պապին «Ցեղասպանութեան» բնորոշումն էր: Պապը, որպէս խիզախ եւ արդարութեան հետամուտ հոգեւոր պետ, որպէս համաշխարհային վարկ ու ժողովրդականութիւն վայելող անձնաւորութիւն, պատմական ճշմարտութիւններու ճշգրիտ բնութագրումով ուղերձ մը յղեց Թուրքիոյ` առերեսուելու իր պատմութեան հետ եւ իր իսկ խիզախութենէն օրինակ առնելու: Ու հակառակ թրքական կողմի ընդվզումին ու Հռոմի պապը որպէս «խաչակրաց քարոզիչ» ամբաստանող ցեխարձակումներուն, Հայաստան այցելութենէն ետք Հռոմի քահանայապետը, պատասխանելով լրագրողներու հարցումներուն, նոյն իր կեցուածքին վրայ մնաց` շեշտելով, որ Ցեղասպանութեան ողբերգութիւնը այլ բառերով կարելի չէ բնութագրել, որովհետեւ ան պատմական փաստուած ճշմարտութիւն է:
Երրորդ կարեւոր հանգամանքը Հայաստանէն տարածաշրջանի երկիրներուն ու մանաւանդ Միջին Արեւելքին ուղղուած խաղաղութեան ուղերձն էր:
Եթէ պահ մը անդրադառնանք համաշխարհային ներկայ քաղաքականութեան հիմնական հարցերուն` ահաբեկչութեան դէմ պայքար, փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու ոտնահարում, ժողովուրդներու ազատ ինքնորոշման սպառնացող պատերազմներու հրահրում, կրօնական ծայրայեղութեան տարածում, փախստականներու հարց, ապա պիտի տեսնենք, թէ որքան կարիք կայ խաղաղութեան ու մարդկայնութեան շեշտադրման:
Ու բնականաբար տագնապներով բնորոշուող ներկայ աշխարհին մէջ իւրաքանչիւր մարդ, իւրաքանչիւր քաղաքացի իր հայեացքը առաւելաբար պիտի ուղղէ դէպի հոգեւոր արժէքներ:
Այս պարագային յատկանշական էին երեք հանգամանքներ. նախ` Հռոմի պապին այցելութեան համաշխարհային անդրադարձը, որ կրկին անգամ կը յուշէր Վատիկանի աւանդական դերն ու նշանակութիւնը քրիստոնեայ աշխարհին, կաթողիկէ աշխարհին համար: Երկրորդ` Ֆրանչիսկոս պապի ազնիւ, համեստ ու խաղաղասէր հոգեւորականի կերպարն ու այցելութեան ընթացքին իր ուղղած մարդասիրական եւ խաղաղասիրական ուղերձները: Երրորդ` Հայաստանի որպէս Արեւելքի եւ Արեւմուտքի շաղկապման օղակ հանդիսացող ու տարիներ շարունակ խաղաղութեան կոչերով հանդէս եկող երկիր մը ըլլալու հանգամանքը: Այս համոզումէն մեկնած` Հռոմի պապը իր այցելութիւնը կ՛եզրափակէր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին հետ Խոր Վիրապէն խաղաղութեան աղաւնիներու դէպի Արարատ լեռ արձակումով: Սա հիմնականապէս ուղղուած էր հայ-թրքական հաշտեցման նպաստելու Հռոմի պապի կամեցողութեան` խաղաղասէր հայութիւնն ու Հայաստան աշխարհը նկատելով այդ գործընթացի հիմնական բանալին:
Այս բոլորին վրայ, որպէս խաղաղութեան ուղերձ, կ՛աւելնար նաեւ ՀՀ նախագահին այն հաստատումը, որ թուրք ժողովուրդը մեր թշնամին չէ, կամ` ազրպէյճանցի ժողովուրդը մեր թշնամին չէ:
Եթէ վերոնշեալ տուեալները միացնենք իրարու, ապա զանոնք կապենք արդի զարգացումներուն հետ, քաջ գիտնալով, որ նորանկախ փոքր երկրի մը համար որքան բարդ գործընթաց է արտաքին հաւասարակշռուած քաղաքականութեամբ աշխարհի խաղաղութեան սատարելը, ապա պիտի ըմբռնենք, թէ Հռոմի պապին պատմական այս այցելութիւնը ինչպիսի՛ պատասխանատուութեան առջեւ կը դնէ մեր երկիրը, միաժամանակ համաշխարհային ինչպիսի՛ ուշադրութեան կ՛արժանացնէ զայն:
Մեր հայրենիքը այս առաւելութիւններու լիարժէք օգտագործումով նշանակալից յառաջընթաց կրնայ ունենալ:
«Գ.»
