Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկին մէջ 4 օգոստոսին տեղի ունեցաւ Հայկ Դեմոյեանի «Հայկական սպորտը եւ մարմնակրթութիւնը Օսմանեան կայսրութիւնում» պատկերազարդ մենագրութեան շնորհահանդէսը եւ համանուն ժամանակաւոր ցուցադրութեան բացումը:
Լուսանկարչական հարուստ պատկերներով ու հետաքրքրական դրուագներով վերահրատարակուած գիրքը կը ներկայացնէ Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայկական մարմնակրթութեան նախապատմութիւնը, արեւմտահայութեան մօտ մարմնամարզութեան զարգացման ընթացքն ու առաջին հայ մարմնամարզական ակումբներու գործունէութիւնը:
Հրատարակութեան հեղինակը շնորհահանդէսին ընթացքին յայտնած է, թէ գիրքը գրելու առիթ եղած է Ֆրանսայի եւ Պոլսոյ մէջ նշանաւոր մարզիկ Գրիգոր Ճոլոլեանի ընտանիքին հետ պատահականօրէն կայացած հանդիպումը: «Ցնցող կացութիւն էր, երբ որոշում տուած ընտանիքը Փարիզի մէջ թանգարան¬հիմնարկին յանձնեց Ճոլոլեանի հաւաքածոն, ինչ որ դարձաւ գիրք կազմելու եւ ցուցադրութիւն ներկայացնելու առանցքը», յայտնեց Դեմոյեան` աւելցնելով, թէ 600 լուսանկարները կը ներկայացնեն հայկական մարմնակրթութիւնը 1900-1923 թուականներուն:
Հայկ Դեմոյեան ներկայացուց քանի մը դրուագ` նկատել տալով, որ Օսմանեան կայսրութիւնը ներկայացնող առաջին ողիմպիական մարզիկները, որոնք հանդէս եկած են օսմանեան դրօշին ներքեւ, եղած են երկու հայ մարզիկներ` Վահրամ Փափազեան եւ Մկրտիչ Մկրեան, որոնք` մասնակցելով 1912-ին Սթոքհոլմի 5-րդ միջազգային ողիմպիական խաղերուն, պատիւ բերած են Օսմանեան կայսրութեան:
Դեմոյեան շեշտած է, որ հայկական մարմնակրթութիւնը մեծ զարգացում կ՛ապրի, Պոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ մէջ կը կազմուին առաջին հայկական ֆութպոլի խումբերը: «Այս ընթացքին ի յայտ եկան նաեւ արհեստավարժ մարզական կրթութիւն ստացած մարզիկներ, մարմնամարզիկի կրթութիւն ստացած Շաւարշ Քրիսեանը, որ նաեւ «Մարմնամարզ» պարբերականի խմբագիրն էր, Մկրտիչ Մկրեանը եւ ուրիշներ, որոնք կարեւոր դերակատարութիւն ունեցան օսմանահպատակ հայերուն մէջ մարմնակրթութեան ընդհանրացման եւ անոր հանդէպ հետաքրքրութեան ընդարձակման իմաստով», ըսաւ ան եւ աւելցուց, որ նման զարգացում բնականաբար շատ հաճելի աչքով պիտի չդիտուէր Օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէ:
Հեղինակը առանձնացուց գիրքին մէջ տեղ գտած իր իսկ խօսքով` «Համեղ պատառը», «Սպորտը եւ ազգայնական մրցակցութիւնը» գլուխը: «Որովհետեւ գիտական նոր հիմնաւորում կայ այս մեկնաբանութեան մէջ, Մեծ եղեռնը գործադրելու եւ հոգեբանական նախադրեալներու ստեղծում` հայ ժողովուրդին, ի մասնաւորին հայ մարզիկներու մարմնակրթական շարժման հանդէպ: Երիտթուրքերը ուշի-ուշով հետեւած են հայ մարզիկներու, հայ մարզական ակումբներու գործունէութեան, սկաուտական շարժումը նկատուած է երկրին հիմքը քայքայելու շարժում: Նկատեցէք, որ ներքին գործոց նախարար Թալէաթը դիմած է Էնվերին` 1914-ին, եւ ըսած, որ համազգեստաւոր հայ սկաուտներուն քայլարշաւը երկրին սպառնացող վտանգ է, ուստի ներքին գործոց նախարարութիւնը չէ, որ պէտք է զբաղի, այլ պատերազմական նախարարութիւնը պէտք է զբաղի անոնցմով», յայտնեց Դեմոյեան:
Նշենք, որ ձեռնարկին իբրեւ պատուոյ հիւրեր ներկայ էին նաեւ նշանաւոր մարզիկներ եւ սկաուտապետեր Գրիգոր Ճոլոլեանի, Շաւարշ Քրիսեանի, Վահան Չերազի ժառանգորդները:
Գրիգոր Ճոլոլեանի որդին` Պատրիս Ճոլոլեան նշեց, թէ ուրախ է, որ Հայկ Դեմոյեան հանրութեան մատչելի դարձուած է իրենց ժառանգութիւնը: «Ուզեցի, որ այդ հաւաքածոն մեր տան մէջ չմնայ, եւ ապագայ սերունդները գիտնան, թէ ինչպէ՛ս ապրած ենք Օսմանեան կայսրութեան մէջ», յայտնեց ան:
