ԶԱՒԷՆ ԽՏԸՇԵԱՆ
Քսաներեք տարի դասաւանդած էի ԱԼՊԱ-ի մէջ` քանդակագործութեան առաջին ուսուցիչը ըլլալով Լիբանանի պատմութեան մէջ:
Այդ տարին, 1963 թուին, առաջին անգամ ըլլալով ունեցայ սեւամորթ աշակերտ մը` Մամատի անունով:
Մամատի Ափրիկէի հիւսիսարեւմտեան երկիրներէն էր, որուն անունը այսօր չեմ յիշեր: Այդ երկիրը ֆրանսական գաղութ մը ըլլալուն, իրենց երկրորդ լեզուն ֆրանսերէն էր, եւ Մամատի կը խօսէր շատ սահուն ֆրանսերէնով մը:
Մամատի, հակառակ իր գոյնին, միաձուլուած էր բոլոր միւս աշակերտներուն հետ եւ կը վայելէր բոլորին համակրանքը: «Մամատի» անունը շատ յաճախ կը լսուէր դասարաններուն մէջ:
Մամատի ոչ միայն իր գոյնովը կը զանազանուէր միւսներէն, այլեւ իր համակրելի ըլլալն ալ պատճառ էր եղած, որ դարձեալ տարբերէր միւսներէն:
Մամատիի յարգանքը եւ դէմքի յարատեւ ժպիտը անպակաս էր բոլորին հանդէպ եւ այդ էր, որ պատճառ էր եղած, որ ուշադրութիւնս աւելի գրաւէր, քան` միւսները:
Օր մը աշակերտներէն մէկը արտայայտուեցաւ` ըսելով.
– Պարո՛ն Զաւէն, դուք մեր ուսուցիչներուն մէջ ամէնէն աւելի տպաւորողը եղած էք:
Գալով մեր Մամատիին` մեծ խանդավառութեամբ կը շարունակէր իր աշխատանքները դպրոցէն ներս:
Օր մը սովորականէն աւելի խորհրդաւոր ձայնով մը ըսաւ ինծի.
– Պրն. Զաւէն, մեր դեսպանը կ՛ուզէ ձեզի հետ հանդիպում մը ունենալ:
– Ի՞նչ խնդրով:
– Ծանօթ չէ ինծի. միմիայն մեր դեսպանը ժամադրութիւն մը տուած է ձեզի հետ տեսակցելու «Փալմ պիչ» պանդոկին մէջ, օրը եւ ժամը շեշտելով:
Որոշուած օրը մեծ հետաքրքրութեամբ գացի պանդոկ: Զիս ընդունողը եղաւ նոյնինքն դեսպանը, ամբողջութեամբ զգեստաւորուած եւրոպական ոճով: Ներս հրաւիրեց եւ երկու սուրճով մը արտայայտուեցաւ.
– Պրն. Զաւէն, մեր Մամատին մեծ հիացմունքով արտայայտուեցաւ ձեր մասին: Քանի ձեր ուսումը Փարիզի մէջ կատարելագործած էք, այդ պատճառով է, որ փափաքած եմ ձեզ հետ տեսակցութիւն մը ունենալ եւ առաջարկել հետեւեալը:
Մենք մեր երկրին մէջ կառուցած ենք հսկայ համալսարան մը, որ արեւմուտք կը նայի: Ունինք բոլոր այն ճիւղերը, զորս եւրոպական համալսարանները ունին: Մեր երկիրը իր մշակոյթով պիտի հասցնենք եւրոպական մշակոյթին եւ արդէն գրեթէ բոլոր ճիւղերու փրոֆեսէօրները ապահոված ենք: Կը մնայ արուեստի բաժնի արժանի փրոֆեսէօր մը: Որով ես ինձ կ՛արտօնեմ, որ այդ մէկը դուք ըլլաք: Թոյլ տուէք ինծի, որ հաղորդեմ մեր պայմանները:
Ձեր ամսականը պիտի ըլլայ երեք հազար տոլար (տասնապատիկը` Լիբանանի ամսականիս: Հսկայ գումար մը… Սակայն պէտք է խոստովանիլ, որ ես միայն շաբաթը երկու անգամ կը դասաւանդէի ԱԼՊԱ-էն ներս), անձնական յարկաբաժին, ճաշարանը ներառեալ, տարին երեք անգամ իրաւունքը պիտի ունենաք ձեր երկիրը այցելելու ամառնային արձակուրդին ձեր ունենալիք վճարումը պիտի ըլլայ նոյնը: Ահաւասիկ:
Դեսպանը կը նայէր աչքերուս մէջ եւ կը սպասէր դրական պատասխանիս, որ արդէն իսկ առաջին վայրկեանին որոշումը տուած էի: Շատ մեծ անակնկալ եղաւ պատասխանս, երբ դեսպանին ըսի.
– Պր. դեսպան, ձեր առաջարկը առաւելագոյն կերպով գոհացուցիչ կը գտնեմ, սակայն…
– Սակայն ի՞նչ…
– Սակայն, կամքիս հակառակ, պիտի չկարենամ ընդունիլ:
– Ի՞նչ է պատճառը ձեր չընդունելուն, քանի կ՛ըսէք, որ շատ գոհացուցիչ գտած էք մեր առաջարկը:
– Պատճառը շատ յստակ է, պր. դեսպան, որովհետեւ մեր եւ ձեր ցեղային ներաշխարհը, ապրելակերպը, մտածումները եւ կեանքի ըմբռնումները ամբողջովին հակասական են: Երբ մենք փորձենք դասաւանդել, պիտի քանդենք, այն ինչ որ ունի ձեր ցեղը: Ձեր ցեղի ներաշխարհը բոլորովին տարբեր է մեր ցեղի ներաշխարհէն: Ես կ՛առաջարկեմ, որ յառաջացնէք աշխատանոցներ եւ ձեր աշակերտները աշխատին ազատ, իւրաքանչիւրը իր ոճով, իր ըմբռնումովը:
Դեսպանին դէմքին վրայ յուսահատութիւն մը նշմարեցի: Գլուխը քիչ մը շարժեց, եւ մենք բաժնուեցանք:
Մամատի մեծ հետաքրքրութեամբ հարցուց.
– Տեսնուեցա՞ք մեր դեսպանին հետ, ինչի՞ մասին էր, համաձայնեցա՞ք:
– Մամատի – ըսի,- ձեր դեսպանը հրաշալի անձ մըն է եւ ձեր երկիրը պէտք ունի նման անձերու, սակայն ես մտահոգ եմ իր անձով: Շատ համարձակ եւ բարձրաձայն կ՛արտայայտուի իր ձգտումներուն մասին: Կը վախնամ, որ փորձանք մը բերէ իր գլխուն այդքան համարձակ եւ անկեղծ արտայայտութիւններուն համար:
Այդ օրերուն այս բոլորը պատմեցի բարեկամիս` Կիւվին, որ հետս կը դասաւանդէր ԱԼՊԱ-ի մէջ, որուն ես պատճառ եղած էի, որ ընդունուէր որպէս դասախօս: Ըսած էի. «Կիւ՛վ, չըլլայ, չըլլայ, որ տնօրէնին ըսես, որ կաթողիկէ ես, կը մերժուիս: Ըսէ, որ դուն ալ օրթոտոքս ես»:
Այդպէսով էր Ա. Պութրոս ընդունած էր զինք: Շատ մը ուրիշ հայ արուեստագէտներ իմ միջամտութեամբս յաջողած էին դասախօս դառնալ ԱԼՊԱ-էն ներս:
Կիւվ երբ իմացաւ մեր տեսակցութիւնը եւ մերժելս, զարմացած ըսաւ.
– Զաւէ՛ն, մարդը չէր յուսահատած: Քեզմէ ետք գացեր է Փարիզ եւ նոյն առաջարկը ըրեր է Ֆրանսայի մշակոյթի նախարարին եւ ստացեր նոյն պատասխանը, նոյն պատճառներով: Եւ պետութիւնը ընդվզած, որ իրենց մշակոյթի տարածման արգելք է եղած, այդ նախարարը վար իջեցուցած են իր աթոռէն:
Զարմանալի զուգադիպութիւն… Այդպէս էր կարդացած ֆրանսատառ Լ՛Օրինան օրաթերթին մէջ:
Չեմ յիշեր` որքան ժամանակ ետք, առաւօտ մը Մամատին դասարան մտաւ անսովոր տխուր դէմքով մը:
– Ի՞նչ է Մամատի, անտրամադիր կ՛երեւիս այսօր:
Կէս մը հեկեկալով ըսաւ.
Պարոն, սպաննեցին մեր դեսպանը…
