Հայոց ցեղասպանութեան դէպքերու մանրամասնութեանց հարուստ աղբիւր եղած է Սոֆիայի «Հայաստան» եռօրեան, որ հրատարակուած է 1915-ի մարտէն մինչեւ սեպտեմբեր եւ հետագային` 1919-1925:
Ծածկանուններով թերթին աշխատակցած են` Լիպարիտ Նազարեանց, Շաւարշ Միսաքեան, Զապէլ Եսայեան, Վահագն Քրմոյեան եւ ուրիշներ:
«Հայկական հարց», «Երկիր», «Մեծ ճգնաժամը» խորագրով թերթի մնայուն սիւնակները կը ներկայացնեն Մեծ եղեռնի օրերուն պատահած պատմական նշանակութիւն ներկայացնող եղելութիւններ:
Մեծ եղեռնի 90-ամեակի օրերուն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը թերթի հարազատ ծաւալով վերահրատարակեց «Հայաստան»-ի 1915-ի հաւաքածոն:
Ստորեւ կը ներկայացնենք 1915-ի թիւերէն քաղուած տեղեկութիւններու փունջ մը:
ՀՈՐԻԶՈՆ
* * *
ԻՍԼԱՄԱՑՈՒՄԸ
Թուրք կառավարութիւնը, ըստ երեւոյթին, որոշած է ամբողջ հայ ժողովուրդը տեղահան ընել: Բացառութիւն կը լինի միայն անոնց համար, որոնք մահմետականութիւն կ՛ընդունին: Այդ է պատճառը որ վերջին օրերը բազմաթիւ հայերը կը «թրքանան»: Այսպէս, Կիրասոնի չորս հարիւր տունէն երկու հարիւրը մահմետականացած է, իսկ միւսները քշուած են: Օրտուի երկու հարիւր քսան տունէն մահմետականացած է հարիւր վաթսունը: Սոսկալի լուրեր կու գան նաեւ Սամսոնէն, Տրապիզոնէն, Իւնէայէն եւ ուրիշ տեղերէ:
«Հայաստան»,
1 յուլիս 1915
Իսլամացումը
Կեսարիոյ շրջանի մէջ 500 հայ ընտանիքներ իսլամացած են:
«Հայաստան»,
19 սեպտեմբեր 1915
* * *
Մարզուանի 1500 տուն հայ բնակչութենէն այսօր ոչինչ է մնացեր, բացի` քանի մը ջոջ ընտանիքներէ, որոնք դրամի ուժով իսլամացած եւ կրցած են իրենց մորթը ազատել:
Իսլամացած են Կեկելեան, Երեմեան եւ Միքայէլեան ընտանիքները:
Անհետացած են Ճիզմեճեան,, Քիրեմիթճեան, Պօղոսեան եւ նախկին փրոֆեսէօր Կիւլլեան, որոնք կը կարծուի թէ սպաննած են բանտին մէջ: Սպաննուած են նոյնպէս ամերիկեան քաղաքացի փրոֆեսէօր Սրոզեան եւ քարոզիչ Գէորգ Տեմիրճեան:
Գիշեր մը կը ձերբակալուին բոլոր հայ մտաւորականները եւ առտուն ճամբայ կը հանուին դէպի Սեբաստիա: Բայց 3 ժամ հեռուն, բաց դաշտին մէջ կը նահատակուին ամէնքն ալ:
Երկրորդ անգամ կը հաւաքեն 15-18 եւ 45-60 տարեկանները: Ասոնք ալ ճամբայ կը հանեն «դէպի Սեբաստիա»…
«Հայաստան»,
Շաբաթ, 5 սեպտեմբեր 1915
