ԵՍԱՅԻ ՀԱՒԱԹԵԱՆ
1915 թուական. լեռ մը, ինքնապաշտպանութիւն մը` այդ լերան վրայ, նահատակներ` թիւով 18, անհաւատալի փրկութիւն մը` կարմիր խաչանիշ դրօշակով եւ ֆրանսական մարտանաւերով:
Եւ այսպէս` Մուսա Լեռը, հերոսամարտը, լերան վրայ քաջաբար ինկած 18 նահատակներն ու ժողովուրդին փրկութիւնը: Այս է մուսալեռցիներուն հերոսական պատմութիւնը, ինքնութիւնը, յաղթանակը եւ գոյատեւումը:
Ճիշդ է, որ ասոնք 111 տարի առաջ պատահած դէպքեր են, սակայն անոնք անցեալ չեն պարզ այն պատճառով, որ մուսալեռցիք ո՛ւր ալ գտնուին աշխարհի վրայ, ամէն տարուան սեպտեմբեր ամսուն պիտի համախմբուին, մատաղ-հերիսա պիտի պատրաստեն եւ տարբեր բնոյթի ընտանեկան, միութենական կամ ժողովրդային հանդիպումներով պիտի ապրին Մուսա Լերան հերոսամարտի 45 օրերը:
Մուսալեռցիներ իրարու պիտի հանդիպին, պիտի պատմեն Մուսա Լերան անցեալին ու ներկային մասին, պիտի յիշեն «ծառտակեր»-ը, պիտի երգեն «Մուսա Լերան գիւղերէն Այնճար եկած ենք», մատաղ պիտի պատրաստեն եւ իրենց աւանդական թմբուկ-զուռնայի հնչիւններու տակ` ոտքերնին ամուր գետին պիտի զարնեն մարտական պարերով:
Յարգելով աւանդութիւնը, բոլորովին առանձին ապրող մուսալեռցի ընտանիքներ, տարբեր երկիրներու մէջ պէտք է հերիսա-մատաղ պատրաստեն եւ «լիռռօն խայր» (լերան բարիքը) բաժնեն դրացիներուն:
Առիթը տօնական է եւ յաղթական:
1915-ի յուլիսին ժողովրդային առողջ բնազդը, քաջութիւնը եւ թշնամիին չվստահելու մօտեցումը փրկեցին շուրջ 4500 մուսալեռցիներ, որոնք եթէ հաւատային թրքական պետական խոստումներուն (ինչպէս նաեւ` կարգ մը աղաներու եւ Պիթիասի պատուելիին) եւ գաղթական ելլէին իրենց պապենական գիւղերէն ու մաս պիտի կազմէին Հայոց ցեղասպանութեան 1,5 միլիոն նահատակներուն…
Այս տարի այնպէս պատահեցաւ, որ նոյն ատեն` սեպտեմբեր 19-20-ին, Մուսա Լերան հերոսամարտի 111-րդ տարեդարձը պիտի նշուի թէ՛ Մուսա Լեռ-Այնճարի եւ թէ՛ հայրենիքի Մուսա Լեռ աւանին մէջ:
Մատաղ-հերիսայի պատրաստութիւնը, թմբուկ-զուռնան եւ մարտական պարերու ոգին պիտի միացնէ հազարաւոր ուխտաւորներ` Ամերիկայէն, Քանատայէն, Աւստրալիայէն, Եւրոպայէն, Մուսա Լերան պատմական Վագըֆ գիւղէն եւ Այնճարէն` հասնելով Հայաստան:
Մուսալեռցիք ձեռք-ձեռքի պիտի տան աշխարհին ըսելու, որ ազգին փրկութիւնը կարելի է միայն բոլորին ուժերու միացումով:
Վերջերս կարդացի երկու մուսալեռցիներու ձեռագիր յուշերը: Շուրջ մէկ ամիս առիթը ունեցայ Մուսա Լերան վրայ մնալու իրենց կողքին` ապրելով 45 օրերու իւրաքանչիւր օրը իր տագնապներով:
Հազա՛ր փառք մեր պապերուն, որոնք հայու պատիւը բարձր պահեցին:
Շիւտ ա՛պրա՛ք աղբրտա՛ք ու քուվըտա՛ք: Ամըն տարա աս ուրիրէն սաղ ու բա՛րու մնացըք (Շատ ապրիք եղբայրներ եւ քոյրեր: Ամէն տարի այս օրերուն ողջ ու բարութեան մէջ մնացէք):
13 սեպտեմբեր 2026
