Կրօնէն Ետք Ի՛նչ Գոյութիւն

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ

2./ Զոմպի կրօնէն դէպի «Սրբազան» Պայքար.

Հայ հասարակութեան ինքնապահպանման ճիգը

Վերջին երկու տարիներուն հայ հասարակութիւնը ապրեցաւ աննախադէպ ցնցումներ, որոնք մերկացուցին ոչ միայն պետական հիմնարկներու տկարութիւնը, այլ նաեւ` մեր հոգեւոր հիմքերու խորունկ ճգնաժամը: Ֆրանսացի ընկերաբան  Էմանուէլ Թոտի տեսութիւնը այստեղ կը դառնայ լուսարձակ մը, որ կ՛օգնէ հասկնալու, թէ ինչո՛ւ հայկական իրականութեան մէջ յանկարծակիօրէն առաջնային դեր ստանձնեցին հոգեւորականները:

«Զոմպի» վիճակէն` իմաստի փնտռտուք

Տասնամեակներ շարունակ Հայաստանի մէջ Եկեղեցին յաճախ կը գործէր Էմանուէլ Թոտի նկարագրած «զոմպի կրօն»-ի տրամաբանութեամբ. հաւատքը կը մնար ծիսական, իսկ Եկեղեցին` ազգային ինքնութեան խորհրդանիշ, սակայն անոնք կորսնցուցած էին իրենց կենսունակ ազդեցութիւնը հասարակութեան բարոյական եւ քաղաքական ընտրութիւններուն վրայ: Հայաստանը կ՛ապրէր մակերեսային աշխարհիկացման մէջ, ուր «սրբազանը» հեռու էր մեր առօրեայէն:

Սակայն պետականութեան եւ անվտանգութեան ճգնաժամը յանկարծակիօրէն պայթեցուց այս «զոմպի» վիճակը: Երբ քաղաքական դաշտը յայտնուեցաւ գաղափարական սնանկութեան եւ նիհիլիզմի (ոչնչապաշտութեան) ճիրաններուն մէջ, հասարակութիւնը բնազդաբար սկսաւ փնտռել այնպիսի հեղինակութիւններ, որոնք կը խօսին ոչ թէ սուտ «թիւերու» կամ  կեղծ «իրավիճակային» լեզուով, այլ` արժէքներու:

Բագրատ արք. Գալստանեանի եւ Միքայէլ արք. Աջապահեանի դերակատարութիւնը վերջին երկու տարիներուն կարելի է դիտարկել իբրեւ հոգեւոր պայքար` ընդդէմ հասարակութեան հիւլէացման եւ անտարբերութեան:

Սրբազան պայքարը` Բագրատ սրբազանին առաջնորդած շարժումը, «աքթիւ կրօն»-ի վերականգնման ուղիղ փորձն է: Ան կը փորձէ հասարակական բողոքը վերածել «սրբազան պայքարի», ինչ որ «զոմպի» կրօնէն դուրս գալու եւ հաւատքը հանրային կեանքի կեդրոն բերելու ձգտում է:

Բարոյական խիղճը` Միքայէլ սրբազանին հնչեցուցած դիրքորոշումները, կը գործէ իբրեւ հասարակութեան «բարոյական կողմնացոյց», որ կը մերժէ նիհիլիզմն ու ազգային ինքնութեան ուրացումը: Անոնք կը հանդիսանան այն արգելապատնէշը, որ թոյլ չի տար  հասարակութեան երթալու դէպի «զերօ կրօն», ուր ոչինչ սրբազան է, եւ ամէն ինչ վաճառելի է:

Վտանգն ու հնարաւորութիւնը

Թոտի տեսութիւնը կը զգուշացնէ, որ այս հակազդեցութիւնը ունի երկու երես: Մէկ կողմէ իմաստի եւ համախմբման անհրաժեշտութիւնն է, որ կը բարձրացնէ այս հոգեւորականներու դերը,  միւս կողմէ` մեծ է վտանգը, որ եթէ այս «սրբազան» շարժումը չկարողանայ առաջարկել իրական, հեռատես իմաստ եւ պետականաշինութեան ծրագիր, այն կրնայ յանգեցնել ոչ թէ զարթօնքի, այլ` Եկեղեցւոյ հեղինակազրկման:

Հայ հասարակութիւնը այսօր կը գտնուի ճակատագրական խաչմերուկի մը վրայ: Գալստանեան եւ Աջապահեան արքեպիսկոպոսներուն երեւոյթը ապացոյցն է այն բանի, որ հայ մարդը չի կրնար երկար ապրիլ «զերօ» վիճակի մէջ: Մենք պէտք ունինք «սրբազանի»` ո՛չ որպէս տոկմա, այլ` որպէս մեր գոյութիւնը իմաստաւորող, մեզ միաւորող եւ մեզ ապագայ տանող ուժի:

Արդեօք այս հոգեւորականները կը դառնա՞ն այն կամուրջը, որ «զոմպի» կրօնը կը վերածէ կենսունակ ազգային-հոգեւոր կամքի, թէ՞ սա կը մնայ միայն ժամանակաւոր հակազդեցութիւն, ցոյց կու տայ յառաջիկայ ժամանակը:

Մէկ բան յստակ է, առանց հոգեւոր առանցքի` հայ հասարակութիւնը կը մնայ խոցելի, իսկ նոր «սրբազան» առաջնորդներու ծնունդը մեր գոյութենական ինքնապահպանման բնազդի հրամայականն է:

Էմանուէլ Թոտի տեսլականի եւ պատմական փորձի լոյսին տակ պետութիւնը` առանց հոգեւոր-բարոյական յենարանի (որ աւանդաբար մարմնաւորած է Եկեղեցին), կամ բարոյական հասարակական հիմքի, իսկապէս կրնայ դառնալ վտանգաւոր, նոյնիսկ` ինքնակործան:

Ահա թէ ինչո՛ւ պետութիւնը «մերկ» կը մնայ` առանց այդ յենարանին:

Պետութիւնը իր բնոյթով, իշխանութեան, օրէնքի եւ բռնութեան (օրինական ճանապարհով) գործիք է: Եթէ այս գործիքը չունի վերին բարոյական հսկողութիւն (որ կու գայ Եկեղեցիէն կամ բնական բարոյականութենէն), անիկա հեշտութեամբ կը վերածուի մեքենայական սինիզմի: Պետութիւնը կը սկսի առաջնորդուիլ միայն «արդիւնաւէտութեան» սկզբունքով: Իսկ անհատը կը դառնայ պարզապէս «ռեսուրս» կամ «թիւ»` ծառայեցնելու պետական շահին, առանց հաշուի առնելու  արդարութիւնն ու մարդկային արժանապատուութիւնը:

Երբ Եկեղեցին կամ հոգեւոր հաստատութիւնը կը հեռանան կամ կը դառնան անհետեւանք, պետութեան մէջ տեղ կը բացուի  «զերօ»-ի համար: Թոտի տրամաբանութեամբ, այս բացը ոչ թէ դատարկ կը մնայ, այլ կը լեցուի այնպիսի գաղափարախօսութիւններով, որոնք յաճախ կը ժխտեն մարդկային բնութիւնը: Պետութիւնը կը  սկսի պաշտամունքի առարկայ դարձնել ինքզինք եւ ճամբայ կը բանայ բռնապետութեան:

Պետական համակարգը կը պահպանուի ոչ միայն օրէնքներով, այլեւ` քաղաքացիներու եւ ղեկավարներու պարկեշտութեամբ: Եթէ չկայ Եկեղեցւոյ կամ բնական բարոյականութեան «վերահսկող աչքը», փտածութիւնը կը դառնայ ոչ թէ «չարիք», այլ` «հմտութիւն»: Պետութիւնը, որ կը կորսնցնէ իր բարոյական հենքը, կը դառնայ ոչ թէ համայնքի պաշտպան, այլ` սեփական շահախնդիր խումբերու գործիք:

Պետութիւնը երբեք չի կրնար պատասխանել մարդկային գոյութեան ամէնէն խոր հարցերուն` մահուան, կորուստի, տառապանքի մասին: Եկեղեցին յենակէտ է այս հարցերուն մէջ: Առանց այս յենակէտի` պետութիւնը կը սկսի պարտադրել  լուծումներ, որոնք կը տանին յուսահատութեան:

Իսկ յուսահատ հասարակութիւնը վտանգաւոր է ո՛չ միայն ինքն իրեն, այլեւ աշխարհի համար:

Պետութիւնը, որ կը մերժէ հոգեւորը, ի վերջոյ կը դառնայ «անաստուածային» իշխանութիւն, որ չունի սահմաններ: Ինչպէս որ Եկեղեցին առանց պետութեան կրնայ դառնալ անզօր, այնպէս ալ պետութիւնը առանց Եկեղեցւոյ (կամ առանց այն բարոյական արժէքներու, որոնք Եկեղեցին կը պահպանեն) կը դառնայ դաժան եւ անիմաստ մեքենայ մը:

Այս իմաստով, հայ հասարակութեան համար  Բագրատ եւ Միքայէլ սրբազաններուն նման դէմքերու յառաջացումը նաեւ ազդանշան է, որ պետական հիմնարկութիւնները կորսնցուցած են իրենց բարոյական լիցքը, եւ հասարակութիւնը, զգալով վտանգը, կը փորձէ «վերահիմնաւորել» պետութիւնը` հոգեւորի միջոցով:

Պետութիւնը կենդանի է միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ անոր մէջ կայ բան մը, որ «սրբազան» է` մարդու կեանքը, ճշմարտութիւնը եւ ազնուութիւնը:

Հասարակութեան բարոյականութիւնը ազգային անվտանգութեան հիմնաքարն է:

(Շար. 2 եւ վերջ)