Գիտէ՞ք, Թէ… Հայոց Ցեղասպանութեան Նուիրուած Առաջին Յուշարձանը Հայաստանի Մէջ

Պատրաստեց՝ ՇՈՒՇԻԿ ՄԱՒԻՍԱԳԱԼԵԱՆ

Երեւանի Ծիծեռնակաբերդի բարձունքին կը գտնուի 1968-ին կառուցուած Հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն յուշահամալիրը, որ ուխտատեղի է ամբողջ հայութեան համար: Թէեւ Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրը իր նշանակութեամբ ամենակարեւոր վայրն է, սակայն քիչեր գիտեն, որ Հայաստանի մէջ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին նուիրուած առաջին յուշարձանը կառուցուած է Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրէն առաջ` 1965 թուականին:

1965 թուականին կը լրանար Հայոց ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցը, եւ անիկա կը շարունակուէր արգիլուած թեմա մնալ Խորհրդային Հայաստանի մէջ: 1965 թուականի ապրիլ 24-ը բեկումնային եղաւ, բարձրացաւ ընդվզումի առաջին մեծ ալիքը: Երեւանի փողոցներուն մէջ կազմակերպուած բազմահազարանոց ցոյցերու պատճառով խորհրդային իշխանութիւնը արտօնեց, որ Մայր Աթոռը սուրբ պատարագ մատուցէ եւ հոգեհանգստեան պաշտօն կատարէ ի յիշատակ Հայոց ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցին:

Այդ ժամանակ ալ, Վազգէն Ա. Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի նախաձեռնութեամբ, Էջմիածինի մայր տաճարի կողքին տեղադրուեցաւ Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած առաջին կոթողը: Կոթողին հեղինակը նշանաւոր ճարտարապետ Ռաֆայէլ Իսրայէլեանն է. յուշարձանին բացումը տեղի ունեցաւ 31 հոկտեմբեր 1965-ին:

Կոթողը անհամաչափ խմբային խաչքարերով յօրինուածք է, ուր բացի ազգային զարդանախշերէ` փորագրուած է նաեւ «Վան, Մուսա լեռ, Զէյթուն, Եդեսիա, Հաճըն, Մարաշ, Շապին Գարահիսար, Սարդարապատ, Սասուն» մակագրութիւնը` նուիրուած վերոյիշեալ վայրերուն մէջ տեղի ունեցած հերոսամարտերու յիշատակին:

Մանկական Հոգեբանի Կարծիքով

 Ծնողական Փոքրիկ Սխալներ,
Որոնք Կը Փճացնեն Յարաբերութիւնները

Հոգեբանին կարծիքով, ծնողք-զաւակ յարաբերութիւնը մէկ օրէն միւսը չի փճանար, անիկա հետեւանք է ծնողներու գործած (յաճախ անգիտակցաբար) փոքրիկ սխալներու, որոնք յաճախ կը կրկնուին: Թուենք այդ սխալներէն մէկ քանին:

– ՀԱՄԵՄԱՏԵԼ. փոխանակ երեխան եղբօր կամ ընկերոջ հետ համեմատելու` պէտք է զայն համեմատել ինքն իրեն հետ եւ բարձրաձայնել անոր յառաջդիմութիւնները:

– ՅԱՆԴԻՄԱՆԵԼ. երեխան ուրիշներու ներկայութեան յանդիմանելու փոխարէն` առանձին մատնանշել անոր սխալները` արժանապատուութիւնը չվիրաւորելու համար:

– ՊՈՌԱԼ. որեւէ սխալի պարագային, պոռալը հարցը չի լուծեր, փոխարէնը` պէտք է բացատրել: Երեխան աւելի լաւ կը լսէ, երբ պոռալու փոխարէն` հանդարտ կը խօսինք անոր հետ:

– ԽՕՍՔԸ ԸՆԴՀԱՏԵԼ. կարելի չէ երեխային խօսքը ընդհատել. փոխարէնը` պէտք է մինչեւ վերջ լսել զայն առանց ընդհատելու, որքան որ ալ երկար թուի անոր պատմածը:

– ՊԱՀԱՆՋԵԼ, ՈՐ ՀՆԱԶԱՆԴԻ. հնարաւոր չէ երեխան ստիպել, որ անմիջապէս հնազանդի` առանց անոր բացատրութիւն տալու: Բացատրել, թէ «ինչո՛ւ», աւելի արդիւնաւէտ կը դարձնէ պահանջը եւ կը համոզէ նոյնիսկ ամենակամակոր փոքրիկը:

– ՊԻՏԱԿԱՒՈՐԵԼ. «Ծոյ՛լ ես», «յամառ ես», «վախկո՛տ ես»… կարելի չէ նման խօսքերով պիտակաւորել երեխան: Փոխարէնը` պէտք է պիտակաւորել սխալ արարքը եւ ոչ թէ դատել անձը:

– ԱՆՈՐ ՓՈԽԱՐԷՆ ԿԱՏԱՐԵԼ. կարելի չէ «ժամանակ շահելու համար» երեխային փոխարէն անոր դպրոցական պայուսակը պատրաստել, սենեակը կոկել, կօշիկները հագցնել եւ այլն… թէկուզ ոչ կատարեալ` երեխան պէտք է փորձէ, որպէսզի վարժուի ու սորվի:

– ԱՆՀԵՏԵՒՈՂԱԿԱՆ ԸԼԼԱԼ. ծնողքը պէտք է հետեւողական ըլլայ իր որոշումներուն եւ սահմանած կանոններուն նկատմամբ: Կարելի չէ օր մը «այո», օր մը` «ո՛չ» ըսել երեխային` ըստ տրամադրութեան եւ ըստ պահին: Թէեւ ճկուն ըլլալը լաւ յատկութիւն է, սակայն երեխան կրնայ շահագործել առիթը:

– ԱՆՏԵՍԵԼ ԴՐԱԿԱՆԸ. կարելի չէ անտեսել երեխային դրական վարքը. պէտք է նկատել ու դրուատել նոյնիսկ ամենափոքր յառաջդիմութիւնը եւ գնահատել անոր ճիգը:

ՆՍԵՄԱՑՆԵԼ ՅՈՒԶՈՒՄՆԵՐԸ. կարելի չէ վախցած, ձախողած կամ վշտացած երեխան մխիթարել ու «բան մը չէ, վաղը կը մոռնաս», «մի՛ լար, մեծ տղայ ես», «ես քեզ զգուշացուցեր էի»… խօսքերով:

Այլ պէտք է առիթ տալ, որ անկաշկանդ արտայայտէ իր յոյզերը` վստահելով ձեր աջակցութեան:

Տնական Մազի Ծեփուկներ`
Գլխամաշկը Պաշտպանելու Համար

Շուտով ամառ է եւ հետեւաբար մազերն ու գլխամաշկը պաշտպանուելու կարիք ունին: Ստորեւ արդիւնաւէտ տնական ծեփուկներ` ամրան նախապատրաստուելու, մազերուն առողջութիւնը պահպանելու եւ որակը բարձրացնելու համար:

Բնական Ծեփուկ` Ներկուած Մազերուն Համար

Խառնել երկու ապուրի դգալ ալոէ վերայի դոնդողը մէկ ապուրի դգալ մեղրի եւ մէկ ապուրի դգալ հնդկընկոյզի իւղի հետ: Խառնուրդը տարածել մազերու երկայնքին, սպասել կէս ժամ, ապա լուալ մեղմ շամփուով մը:

Այս ծեփուկը կը խոնաւցնէ մազերը, կը պահպանէ գոյնը` փափկութիւն եւ փայլք տալով անոնց:

Բնական Ծեփուկ` Անփայլ Եւ Խճճուած Մազերու Համար

Այս ծեփուկը յանձնարարելի է չոր, անփայլ եւ խճճուած մազերուն համար: Ամրան նախօրեակին խնամուած մազերը աւելի լաւ կը դիմակայեն արեւին բացասական խնդիրները:

Հասուն աւոքատոն ճզմել, աւելցնել սպուրի դգալ մը մեղր եւ ստացուած ծեփուկը քսել մազերուն: Կերպընկալ գլխարկ մը անցընել գլխուն եւ սպասել կէս ժամ, ապա լուալ սովորական շամփուով:

Բնական Ծեփուկ` Մազերը Զօրացնելու Համար

Կէս գաւաթ բրինձ եփել, մինչեւ որ փափկի, ապա խառնել մէկ ապուրի դգալ հնդկընկոյզի իւղի եւ մէկ ապուրի դգալ մեղրի հետ, մինչեւ միատարր սեր մը ստացուի:

Սերը քսել խոնաւ մազերուն, սպասել կէս ժամ, ապա լուալ: Այս ծեփուկը կարելի է օգտագործել շաբաթը մէկ կամ երկու անգամ` մազերը զօրացնելու եւ անոնց առողջ տեսք հաղորդելու համար:

Վերականգնող Գիշերային Ծեփուկ

Խառնել երեք ապուրի դգալ ալոէ վերայի դոնդող մէկ ապուրի դգալ վարդի ջուրի եւ մէկ թէյի դգալ մեղրի հետ: Ստացուած խառնուրդը քսել մազերուն,յատկապէս` ծայրամասերուն, կերպընկալ գլխարկով մը ծածկել գլուխը եւ ծեփուկը պահել ամբողջ գիշերը, իսկ առաւօտեան լուալ: Այս ծեփուկը շատ յարմար է բարակ եւ իւղոտ մազերուն:

Բնական Ծեփուկ` Գլխամաշկին Համար

Սովորական մածունը խառնել մէկ ապուրի դգալ մեղրի հետ (չոր մազի պարագային աւելցնել մէկ ապուրի դգալ ձիթապտուղի ձէթ, իւղոտ մազի պարագային` 1 ապուրի դգալ ալոէ վերայի դոնդող, իսկ թեփի պարագային` քանի մը կաթիլ թէյի ծառաթուփի կամ լաւանտի եթերաիւղ): Խառնուրդը անմիջապէս քսել մազերուն` հատուած առ հատուած, սպասել կէս ժամ` նախքան մեղմ շամփուէնով լուալը:

Խոնաւցնող եւ փայլք տուող այս ծեփուկը նաեւ կը լուծէ թեփի հարցը եւ կը հանգստացնէ գլխամաշկին գրգռուածութիւնը:

Խոհագիր

 Խրթխրթան Բրինձով Աղցան

Այս բաղադրատոմսը հիանալի միջոց է նախորդ օրուան եփած բրինձի մնացորդը օգտագործելու համար:

Բաղադրիչներ` 2 անձի համար

– 300-350 կրամ եփած բրինձ
– 3 ապուրի դգալ քեչափ
– 3 ապուրի դգալ ձիթապտուղի ձէթ
– 1 պուլկարական պղպեղ (կանաչ, կարմիր կամ դեղին)
– 10 հատ թոմաթ սըրիզ
– 1 պզտիկ կարմիր սոխ
– Ափ մը տապկուած գետնանուշ
– Փունջ մը թարմ խոտաբոյսեր (անանուխ, ռեհան, ազատքեղ, ռոքքա եւ այլն…)

Թացանին համար

– 3 ապուրի դգալ սոյայի թացան
– 1 ապուրի դգալ կիտրոնի հիւթ
– 1 ապուրի դգալ մեղր
– 1 ապուրի դգալ քացախ
– 1 պճեղ սխտոր
– 2 ապուրի դգալ ջուր

Պատրաստութիւն

Ջեռոցը նախապէս տաքցնել 180 ջերմաստիճանով:

Մեծ ամանի մը մէջ խառնել եփած բրինձը, ձիթապտուղի ձէթն ու քեչափը: Խառնուրդը բարակ շերտով տարածել մոմ թուղթով պատուած թխման ափսէին վրայ: Թխել 25 վայրկեան, մինչեւ բրինձը լաւ խրթխրթան դառնայ: Փուռէն հանել եւ ձգել, որ պաղի:

Աղցանի ամանին մէջ դնել` կտրատուած թարմ պղպեղը, երկուքի կիսուած լոլիկները, կտրատուած սոխը, մանրուած գետնանուշը եւ խոտաբոյսերը:

Վերը նշուած բաղադրիչներով պատրաստել թացանը:

Մատուցման պահուն խրթխրթան բրինձը աւելցնել մնացեալ բաղադրիչներուն վրայ, վերջապէս աւելցնել թացանը ու վայելել այս ոչ սովորական, համեղ աղցանը:

*
*  *

Շաբթուան Բանաստեղծութիւնը

Ղօղանջ Եղեռնական

Խանգարե՞լ, ինչի՞ համար…
Գարուն էր: Չեկած ամառ`
Փուլ եկաւ երկնակամար,
Ձիւն մաղեց մեր բաց գլխին,
Ձիւն մաղեց` կրակի՛ պէս…
– Գարուն ա, ձիւն ա արել…
Գետերը մեր երերման
Հոսեցին` երակի՛ պէս…
Արիւնը ջուր ա դառել…
Ձորերը շիրիմ դարձան,
Վիհերը` գերեզմանոց.
– Ջուրը մեր տունն ա տարել…
Ամէն քար` լուռ մահարձան,
Ամէն տուն` վառման հնոց.
– Բնաւեր հաւք ենք դառել…
Ինչքան բառ` ո՜ղջը մրմունջ,
Ինչքան երգ` ո՜ղջը լալով,
– Զուլում էր, զուլո՜ւմ, լաո՛…
Թրի դէմ, սրի, հրի`
Լոկ մանգաղ, լոկ բահ ու մաճ.
– Տնաւե՜ր-բնաւե՜ր լաճ…
Մեր հողը, մեր հայրենին,
Մեր երկիրն ամայացաւ.
– Սեւ հագիր, սեւսիրտ մարէ…
Հինաւուրց տոհմիկ մի ազգ
Չմեռա՜ւ, այլ…մահացա՛ւ.
– Գարուն ա, ձիւն ա արել…
Գարուն էր: Ամառ եկաւ,
Ձագ հանեց ձորում կաքաւ,
Իսկ հայը զրկուեց ձագից,
Իր պոռթկան թոնրի տաքից,
Իր մօրից, հօրից, եարից,
Իր բնից ու աշխարհից.
– Գարուն ա, ձուն ա արել…
… Ա՜խ, ինչպէ՞ս, ո՞նց մոռանալ
Արհաւիրքն այն օրերի.
– Աշխարքում ով մոռանայ`
Ջուխտ աչքով թող քոռանայ…
Գառնարած – հովիւ – նախրորդ
Ետ չեկան սար-ձորերից…
Կէսօրին էլ ո՞վ երգէր.
– Սարերը հով չեն անում,
Իմ դարդին դարման անում…
Հնձուորը արտում մորթուեց
Իր ձեռքի սուր մանգաղով…
Խեղճ հարսը էլ ո՞նց երգէր.
– Քաղուորին հաց եմ բերում,
Բերանը բաց եմ բերում,
Ձկնորսը Վանայ ծովում
Չփրկուեց ճարպիկ լողով…
Աղջիկը զո՜ւր էր կանչում.
– Իմ ծամթել տամ լողուորչուն…
Երկրի մէջ մարդ չմնաց`
Մարդ թաղեր մարդու նման…
Ա՜խ, մնար մէ՛կը գոնէ
Ու կանչէր.
– Տլէ եամա՜ն…
Ա՜խ, ինչպէ՜ս, ո՞նց մոռանալ
Արհաւիրքն այն օրերի.
– Աշխարքում ով մոռանայ`
Ջուխտ աչքով թող քոռանայ…

 ՊԱՐՈՅՐ ՍԵՒԱԿ