ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ
Արմենակ Եղիայեանի շիջումը առիթ հանդիսացաւ շատերուն մտորելու հայերէն լեզուի, յատկապէս արեւմտահայերէնի մթագնող կացութեան մասին: Իր մահը ողբացին նոյնիսկ անոնք, որոնք տարիներով ենթակայ եղած էին իր խարազանումին, իրենց սխալագրութեան համար:
Աշխարհաբարի երկու ճիւղերը կազմաւորուած են շնորհիւ հայ մամուլի բծախնդրութեան եւ գրողներու` բանաստեղծ, արձակագիր ու թատերագիր, կատարելագործած լեզուին: Քերականագէտներու կանոնակարգումները կատարուած են աւելի ուշ, հետեւողութեամբ գրական միջավայրին մէջ գործնականօրէն ստեղծուող ու կատարելագործուող լեզուին: Հայերէն աշխարհաբար լեզուի գիտակ մասնագէտները յաճախ ունեցած են տարակարծութիւններ, վիճած են, երբեմն կրքոտ կռիւներ մղած են, վիրաւորած են իրենց հակառակորդները. արեւմտահայ աշխարհաբարը շարունակած է յղկուիլ, հարստանալ, գեղեցկանալ ու վերածուիլ արտայայտչական կատարելագործուած գործիքի մը: Գիտական ու մշակութային հզօր գործիքի մը:
Ոչ մէկ պաշտօնական կառոյց, ակադեմիա, խորհուրդ կամ հիմնարկ իրաւասու եղած է որոշելու ուղղագրական կամ շարահիւսական վիճելի խնդիրներու ճիշդն ու սխալը: Նման որոշումներ կայացած են բնականաբար, գործածութեամբ, սովորութեամբ, տրամաբանութեան ընձեռած միջոցներով:
Գտնուած են հայերէնին սիրահար յանձնառու մտաւորականներ, որոնք կամաւորապէս լծուած են «թիւրն ու թերին» որոնելու եւ ուղիղն ու կատարեալը ներբողելու առաքելութեան: «Թիւրն ու թերին» ընդհանուր խորագիրն էր Բենիամին Թաշեանի լեզուագիտական յօդուածներուն, որոնք կը մատուցուէին համով ու հոտով` հաճելի ոճով: Արմենակ Եղիայեան վերջինն էր խարազանող լեզուի պահակներու շարքին, որ յատկապէս կը հետեւէր մամուլին ու անխոնջ ջանասիրութեամբ երեւան կը հանէր, կը սրբագրէր սխալներն ու թերիները:
Արմենակ Եղիայեանի կեանքի վերջին տասնամեակները թատերաբեմ հանդիսացան հայկական մամուլի լեզուական նահանջին: Քաղաքական լուրերու խմբագրումը յատկապէս, օտար լեզուներէ թարգմանութեան բերումով, աղճատեց հայերէն լեզուն: Միւս կողմէ, արեւելահայերէնի ազդեցութիւնը քերականական ու շարահիւսական խորթութիւններ յառաջացուց: Խօսակցական լեզուն եւս զգալի նահանջ արձանագրեց:
Արմենակ Եղիայեանի բծախնդրութիւնը զինք առաջնորդեց բարկացոտ ոստիկանի մը դերին, զայն վերածեց անհանդուրժող ու խստաբարոյ դատախազի: Երբեմն այնքան խիստ, որ կ՛անդրանցնէր պատշաճութեան սահմանները: Հայ լեզուն սրբութիւն էր Արմենակ Եղիայեանի համար. ով կը յանդգնէր չպաշտել զայն, արժանի էր խարազանումի:
Լեզուի բոլոր պաշտպաններուն նման, Արմենակ Եղիայեան եւս ունէր վիճելի նախընտրութիւններ: Ան կը մերժէր ընթացիկ գործածութեամբ նուիրականացած որոշ խօսելաձեւեր, հոլովումներ, բարդութիւններ եւ ածանցումներ: Զիջիլ չէր գիտեր ու կը պնդէր իր տեսակէտին վրայ: Լեզուի զարգացման ընթացքին մէջ երբեմն քերականական կանոնը կու գայ օրինականացնելու գրուածն ու խօսուածը: Սակայն գրուածին ու խօսուածին մէջ այնքան առատացան թերութիւնները, որ իրեն համար պարտադրանքի ուժ ստացան իր սեփական ընտրանքները:
Սփիւռքի երկարաձգումը, որ արդէն մնայուն դառնալու յատկանիշներ ունի, բնականաբար պիտի առաջնորդէ հայերէն լեզուի մաշումին: Տարատեսակ ազդեցութիւնները, նոյնիսկ Հայաստանի մէջ բծախնդրութեան պակասը, կ՛աղճատեն արեւմտահայերէնը, որ Պոլսոյ արուեստագէտ սերունդէն սկսեալ մինչեւ սփիւռքեան գրականութեան մօտ յիսնամեայ նուաճումները դարձուցած էին մտածումի եւ զգայնութիւններու արտայայտման եզակի գործիք մը: Ինչպէ՞ս չգայթակղիլ նման կատարելութեան մը աստիճանական նահանջէն: Ոմանց համար այս նահանջը ողբերգութեան մը տարողութիւնը ունի, որովհետեւ տրամաբանելու, մտածելու ու զգացում արտայայտելու միջոցին` լեզուին աղքատացումը ի վերջոյ կրնայ յանգիլ ազգային ինքնութեան կորուստին:
Արմենակ Եղիայեանի խստութիւնը եւ անզիջողութիւնը արդիւնք էին տառապանքի մը, որ արեւմտեան աշխարհաբարի շիջումին հեռանկարէն կը սնանէր: Շիջումը կասեցնելու անմնացորդ ճիգերը պէտք է արդիւնաւորուին: Հայ լեզուի պահակ ոստիկանին ձայնը պէտք է շարունակէ լսելի մնալ ու զգաստութեան հրաւիրել գրիչ բռնողները, ուսուցիչները, խմբագիրները, գրողները: Հայ լեզուն կարիքը ունի պաշտպանի. սեւեռաբիբ պաշտպանը չկայ. նոր պաշտպաններ պէտք է յայտնուին:
