ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ
Ռէնտ ամերիկեան պետական-զինուորական հետազօտութեան 1850 պաշտօնեայ ունեցող ռազմավարական կեդրոնի աւագ վերլուծաբան Ռեպեքա Լուքըսի (1) 18 մարտ 2025-ի մեկնաբանութեան խորագիրն է վերոնշեալը (2):
«Թուրքիոյ հետ ՕԹԱՆ-ի գործընկերութեան խորացումը մտածելակերպի փոփոխութիւն կը պահանջէ: Եւրոպացի առաջնորդները պէտք է հրաժարին այն պատրանքէն, թէ` Թուրքիան երբեւէ արեւմտեան արժէքներով առաջնորդուող դաշնակից մը կրնայ դառնալ, ինչ որ Եւրոպան կը փափաքի: Փոխարէնը` անոնք պէտք է գործ ունենան Թուրքիոյ մը հետ, որ այսօր գոյութիւն ունի», կ՛ամփոփէ Լուքըս:
ՕԹԱՆ-ի կեդրոնը Պրիւքսելի մէջ:
«Ձգտելով ամրապնդել պաշտպանութեան դիրքերը` Եւրոմիութիւնը կեդրոնացած է իր ռազմական արդիւնաբերութեան ամրապնդման վրայ` ներքին արտադրութեան մէջ գումարներ թափելով եւ համագործակցութեան խոչընդոտները նուազեցնելով: Թէեւ այս ներքին ներդրումը ճգնաժամային է, սակայն Եւրոմիութիւնը պէտք է նաեւ իր սահմաններէն դուրս դաշնակիցներ փնտռէ: Եւ ահա այդպիսի առանցքային գործընկեր մը` Թուրքիան, յստակ տեսադաշտին մէջ պահուըտած է:
«Վերջին օրերուն եւ շաբաթներուն լուրեր տարածուեցան, որ Թուրքիոյ նախագահ Էրտողան կը քննարկէ թրքական զօրքերու մասնակցութիւնը Ուքրանիոյ խաղաղապահ ուժերուն: ՕԹԱՆ-ի գլխաւոր քարտուղար Մարք Ռութ քուլիսներու ետին արդէն կոչ կ՛ընէ` խորացնելու համագործակցութիւնը Թուրքիոյ եւ Եւրոմիութեան միջեւ:
«Թուրքիան միշտ Արեւմուտքի դիւրին դաշնակիցը եղած չէ: Էրտողան յաճախ օգտագործած է ՕԹԱՆ-ի իր երկրին անդամակցութիւնը` իբրեւ զիջումներ կորզելու լծակ, յետաձգելով համաձայնեցուած գործողութիւններ Լիպիոյ մէջ 2011-ին եւ կասեցնելով, օրինակ, Ֆինլանտայի եւ Շուէտի անդամակցութիւնը դաշինքին: Այս գործարքային մօտեցումը դժուար թէ փոխուի: Բայց ահա կարեւոր կէտը. Թուրքիան մեծ մասամբ յարգած է իր կնքած գործարքները: Իսկ Թուրքիան չունի քաղաքական կամ տնտեսական լծակներ` պարզապէս համաձայնութիւններէն հեռանալու համար:
«Աւելի՛ն. Թուրքիոյ հիմնական աշխարհաքաղաքական շահերը եւ, կարելի է ըսել, միջազգային կայունութեան տեսլականը կը շարունակեն համահունչ մնալ ՕԹԱՆ-ին հետ: Անգարան կարեւոր դեր խաղաց` Ուքրանիոյ աջակցելու, ռազմական օգնութիւն տրամադրելու եւ Մոնթրոյի ուխտը կիրարկելու, որ կը սահմանափակէ ռուսական ծովային ուժերու շարժումը Մարմարայէն: Ռուսիոյ հանդէպ Թուրքիոյ խոր անվստահութիւնը, որ կը բխի դարաւոր հակամարտութիւններէն եւ մրցակցութենէն, կը շարունակէ ձեւաւորել անոր ռազմավարական հաշիւները:
«Թուրքիոյ հիմնական աշխարհաքաղաքական շահերը եւ, կարելի է ըսել, միջազգային կայունութեան տեսլականը կը շարունակեն ՕԹԱՆ-ին հետ համահունչ մնալ:
«ՕԹԱՆ-ի իւրաքանչիւր անդամ բանով մը իր իւրայատուկ ներդրումը ունի, եւ Թուրքիան բացառութիւն չէ: Ան կրնայ տրամադրել ռազմական զանգուած, զօրաւոր ռազմական արդիւնաբերութիւն եւ դիւանագիտական հասանելիութիւն` Եւրոպայէն դուրս: Ունենալով ՕԹԱՆ-ի երկրորդ մեծ բանակը` Թուրքիան դաշինքին մեծ թիւով զինուորներ կրնայ տրամադրել, որ անգնահատելի գործօն է երկար սահմանները պաշտպանելու կամ առաջնագիծը պահպանելու: Թէեւ անոր զօրքերուն մէկ մասը ժամկէտային զինծառայողներ են, որ զանոնք կը դարձնէ նուազ մարտունակ, քան` արհեստավարժ ուժերը, սակայն քանակը կը մնայ որոշիչ առաւելութիւն` ժամանակակից պատերազմներուն մէջ:
«Թուրքիոյ ռազմական արդիւնաբերութիւնը զգալիօրէն աճած է` օգտուելով տասնամեակներու ներդրումներէն եւ արուեստագիտական փոխանցումէն: Թէեւ թրքական արտադրութիւնը, ինչպիսին է «Պայրաքտար TB2» անօդաչու թռչող սարքը, որ կրնայ մասնագիտականօրէն այդքան զարգացած չըլլալ, որքան` իր արեւմտեան տարբերակները, ան ապացուցած է, իր գինին համեմատ, մարտի մէջ բարձր արդիւնաւէտութիւնը: Ուքրանիոյ մէջ թրքական անօդաչու թռչող սարքերուն յաջողութիւնը առաւելութիւն է, արտադրուող զէնքին գինին, եւ ժամանակակից սակաւ այլընտրանքներուն դիմաց: Դարաշրջանի մը մէջ, ուր արագ մատակարարումը վճռորոշ է, Թուրքիոյ մեծաքանակ արտադրութեան կարողութիւնները ռազմավարական արժէք ունին:
«Բացի իր ռազմական ներդրումներէն` Թուրքիոյ դիւանագիտական, մշակութային եւ տնտեսական կապերը կը տարածուին Ափրիկէի, Միջին Արեւելքի եւ հարաւարեւելեան Ասիոյ մէջ: Ի տարբերութիւն ՕԹԱՆ-ի իր եւրոպացի գործընկերներուն` Անգարան կրնայ գործ ունենալ այնպիսի վարչակարգերու հետ, որոնցմէ Պրիւքսելը եւ Ուաշինկթընը կը նախընտրեն խուսափիլ: Անկախ անկէ` Թուրքիան կարեւոր հանածոներու հասանելիութիւն կ՛ապահովէ` ուժանիւթի առեւտուր կնքելով թէ՛ Ռուսիոյ եւ թէ՛ ալ Չինաստանի հետ, որ կրնայ ՕԹԱՆ-ին համար որպէս կամուրջ ծառայել դէպի այն տարածաշրջաններ, ուր Արեւմուտքի վստահելիութիւնը սահմանափակ է:
«Թուրքիոյ հետ ՕԹԱՆ-ի գործընկերութեան խորացումը մտածելակերպի փոփոխութիւն կը պահանջէ: Եւրոպացի առաջնորդները պէտք է հրաժարին այն պատրանքէն, թէ Թուրքիան երբեւէ արեւմտեան արժէքներով առաջնորդուող դաշնակից մը կրնայ դառնալ, ինչ որ Եւրոպան կը փափաքի: Փոխարէնը` անոնք պէտք է գործ ունենան Թուրքիոյ մը հետ, որ այսօր գոյութիւն ունի: Աւելի գործարքային յարաբերութիւններով իրապաշտ մօտեցումով մը, ուր ընդհանուր շահերը կը գերիշխեն գաղափարական ուղղութեան: Թուրքիան ինքզինք իբրեւ անկախ պետութիւն կը նկատէ եւ ոչ թէ` ՕԹԱՆ-ի ենթակայ անդամ, եւ անոր ղեկավարները կը շարունակեն գործարքներ կնքել, որոնք լաւագոյնս կը ծառայեն իրենց ազգային շահերուն: Այս իրականութեան դիմադրելու փոխարէն` ՕԹԱՆ-ը պէտք է զայն օգտագործելու համար ուղիներ գտնէ:
«Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութիւնը կը ճշդուի ռազմավարական անկախ մօտեցումով: Թէեւ այդ կրնայ հիասթափեցնել ՕԹԱՆ-ի ղեկավարները, սակայն միեւնոյն ատեն այդ կը նշանակէ, որ Անգարան դժուար թէ դառնայ Ռուսիոյ խամաճիկը: ՕԹԱՆ-ը, փոխանակ Թուրքիան ճնշելու, պէտք է նշէ այն տարածքները, ուր Թուրքիոյ անկախութիւնը կը համընկնի Արեւմուտքի նպատակներուն, օրինակ` հակազդել Ռուսիոյ ազդեցութեան Սեւ ծովուն եւ Սուրիոյ մէջ:
«ՕԹԱՆ-Թուրքիա յարաբերութիւններուն ամենամեծ խոչընդոտներէն մէկը Եւրոպական Միութեան անդամակցելու հարցն է: Ո՛չ ոք լրջօրէն կը հաւատայ Թուրքիոյ անդամակցութեան` Եւրոմիութեան, սակայն կողմերէն ո՛չ մէկը կ՛ուզէ այս իրողութիւնը պաշտօնապէս ընդունիլ: Այս անորոշութիւնը դժգոհութիւն կը պատճառէ: Ոչ մէկ տեղ տանող դիւանագիտական այս պարը շարունակելու փոխարէն` ՕԹԱՆ-ի առաջնորդները պէտք է ընդունին իրականութիւնը: Թուրքիոյ ապագան Եւրոպայի հետ սերտ, բայց անկախ գործընկերութեան մէջ է, ինչպէս` Զուիցերիոյ, Նորվեկիոյ, կամ (աւելի շատ) Միացեալ Թագաւորութեան հետ:
«Թուրքիան իտէալ դաշնակից չէ, սակայն այժմու աշխարհաքաղաքական մթնոլորտին մէջ իտէալ դաշնակիցներ ունենալը շքեղութիւն է, որ ՕԹԱՆ-ը չի կրնար ապահովել: Անգարայի ժողովրդավարական ետքայլը, մարդու իրաւունքներու խախտումները եւ Ռուսիոյ հետ սիրախաղը անհերքելի լարուածութիւն կը ստեղծեն: Սակայն Թուրքիան կը մնայ կարեւոր դերակատար ռուսական նախայարձակումին հակազդելու, Սուրիոյ մէջ կայունացման եւ ՕԹԱՆ-ի համաշխարհային հասանելիութեան ընդլայնման գործին մէջ:
«Պաշտպանութեան եւրոպական վերջին բանակցութիւնները, որոնք կը ներառէին Թուրքիոյ մասնակցութիւնը, կը վկայեն, որ նոր թափ ստացած է: Այժմ ՕԹԱՆ-ը պէտք է օգտագործէ այս հնարաւորութիւնը` վերաիմաստաւորելու իր յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ, ոչ թէ իբրեւ դժկամող գործընկեր, այլ` որպէս անփոխարինելի մը»: Վերջ:
Ընդհանուր առմամբ իրատեսական է այս վերլուծումը, սակայն նախավերջին պարբերութեան` «Սուրիոյ մէջ կայունացման եւ ՕԹԱՆ-ի համաշխարհային հասանելիութեան ընդլայնման գործին մէջ» հաստատումը երկու հակասական միտքեր կը պարունակեն: Ամբողջ աշխարհը կը վկայէ, որ Թուրքիան էր Սուրիոյ ապակայունացման ետին կանգնողը: Երկրորդը` ՕԹԱՆ-ը, որ Հիւսիսատլանտեանի դաշինք է, ի՞նչ գործ ունի «համաշխարհային հասանելիութեան ընդլայնում» ապահովելու մէջ, եւ` Թուրքիան ալ անդամ ունենալով: Կա՛մ թող մնան Հիւսիսային Ատլանտեանի ծիրին մէջ, կա՛մ ալ պէտք է անուննին փոխեն` համահունչ մնալով իրենց իրական նպատակին եւ կատարածին հետ:
Վերջապէս, Ռենտ կեդրոնի 2019 ապրիլի ուսումնասիրութեան` Ռուսիան տկարացնելու ռազմավարական թելադրանքներուն (3) բոլոր 6-ը գործադրուեցան, ներառեալ` Արցախի կորուստը: Տես` «Արցախը զոհ Միացեալ Նահանգներու ռազմավարութեան» (4), 23 հոկտեմբեր 2020-ի յօդուածս, ուր նշուած են 6 թելադրանքները եւ այժմ անոնց գործադրութիւնը.
(1).- Ուքրանիոյ մահացու (զինատեսակ) օժանդակութիւն տրամադրել: (ԱՅՈ) ձախող:
(2).- Սուրիոյ ընդդիմադիրներուն զօրակցութիւնը աւելցնել: (ԱՅՈ) յաջող:
(3).- Պիելոռուսիոյ մէջ իշխանափոխութիւն յառաջացնել: (ԱՅՈ) ձախող:
(4).- ՀԱՐԱՒԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍԻ ԼԱՐՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆԸ ՇԱՀԱԳՈՐԾԵԼ: (ԱՅՈ) յաջող:
(5).- Կեդրոնական Ասիոյ մէջ Ռուսիոյ ազդեցութիւնը նուազեցնել: (ԱՅՈ) ձախող:
(6).- Ասպարէզ կարդալ Մոլտովայի մէջ Ռուսիոյ ներկայութեան: (ԱՅՈ) յաջող:
Ռազմավարական ուսումնասիրութիւններու կեդրոններու տեղեկագրերուն իրազեկ դառնալը եւ դիւանագիտական ու ռազմական նախապատրաստութիւնը առաջնահերթութիւն են արագօրէն փոխուող աշխարհաքաղաքականութեան մէջ:
23 մարտ 2025
—
