Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ
Ընկեր մը ե-նամակով ինծի յղած էր Լիբանանի վրայ իսրայէլեան ոճրային յարձակումները պատկերող վաւերագրական ժապաւէն մը` պատրաստուած ֆրանսեւգերմանական խումբի մը կողմէ:
Պէտք չունիմ այստեղ նկարագելու աւեր ու մահ սփռող այն յարձակումներուն հետեւանքները, որոնք իսրայէլեան ոճրագործ իշխանութիւններուն կողմէ աշխարհին կը ներկայացուին ամէն օր` իբր թէ զինեալներ կը հետապնդեն, զէնքի պահեստներ կ’ոչնչացնեն, մինչդեռ իրականութիւնը այն է, որ հազարաւոր քաղաքայիններ` կին, մանուկ, տարեցներ, օր ցերեկով կամ գիշերով կը ջարդուին աշխարհի աչքերուն առջեւ, հզօրներու լուռ կամ աղաղակող մեղսակցութեամբ: Նոյնը կը պատահի Կազայի մէջ: Զոհերուն համագումարը անցած է 50 000-ը, մեծ մասը` Կազայի մէջ: Իսկ բռնագաղթուածներու թի՞ւը…
Օրէնք մը կայ, որ կ’ըսէ, թէ ոճրագործին ձեռքը զէնք դնողը նո՛յնքան յանցաւոր է…
* * *
Աւելի քան տարիէ մը ի վեր շարունակուող սպանդներուն (Լիբանանի պարագային` ծանրագոյն փուլը արդէն աւելի քան մէկ ու կէս ամսուան պատմութիւն ունի) համապատկերը աչքի առջեւ ունենալով` միտքիս յուշամատեանին մէջ վերականգնեցան հաւաքական սպանդի նմանօրինակ պարագաներ` սկսելով Հիրոշիմա-Նակազաքիէն մինչեւ Վիեթնամի պատերազմ, Քամպոտիա, Ռուանտա եւ այլուր: Պետական իշխանութիւններու կողմէ գործադրուած հաւաքական սպանդի, պատերազմական գործողութիւններու հետ կապ չունեցող անմեղներու ողջակիզման դէպքերէն շատեր տեղ գտած են վաւերագրական յիշատակելի եւ խարանող ժապաւէններու շարքին: Այստեղ կ՛ուզեմ առանձնացնել գոնէ երկուքը` առանց արհամարհելու բազում ուրիշներ:
Առաջինը «Սպանդի դաշտեր»-ն է` «Killing Fields», որ կը վաւերագրէր Քամպոտիոյ մէջ «Կարմիր խմերներ»-ու եւ անոնց առաջնորդին` Փոլ Փոթի ահաւոր ոճիրները, 1976-1979 տարիներուն: Վարչամեքենայ մը, որ իր իսկ ժողովուրդը սպանդի ենթարկեց (զոհերուն թիւին մասին տրուած են տարբեր տեղեկութիւններ` 1,5-էն 2 միլիոն, թեւես ալ` աւելի): 1984-ին պատրաստուած այս ժապաւէնին խորագիրը շուտով միջազգային մամուլի եւ քաղաքական դաշտի բեմ մտաւ իբրեւ խորհրդանիշ` անգթութեան, անիմաստ ջարդերու եւ պետական ոճիրի, գրգռեց դառն յիշողութիւնները այն տարբերակներուն, որոնք իրականացած էին Ճափոնի, Վիեթնամի մէջ եւ այլուր: Ժապաւէնին մէջ դեր վերցուցած էր ջարդերէն վերապրող մը:
Երկրորդը` «Ռուանտա պանդոկ»-ն է, «Hotel Rwanda», պատրաստուած 2004-ին, որ կը ներկայացնէ Ռուանտայի մէջ 1994-ին տեղի ունեցած ցեղասպանական այլ ոճիր մը, երբ հութու եւ թութսի ցեղախումբերուն միջեւ շուրջ 3 ամիս տեւած բախումները իրենց ետին ձգեցին շուրջ 800.000 զոհ, մեծ մասը` թութսիներէն:
Հաւանաբար Ուքրանիան ալ կը սպասէ ի՛ր ողբերգութիւնը արդարօրէն ներկայացնողներու: Կան ուրիշներ ալ…
* * *
Բնականաբար չենք կրնար անտեսել հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութիւնները (միայն 1915-ի փուլը չէ, այլ նաեւ` մինչեւ օրս շարունակուողները, վերջինը` Արցախի հայաթափումը, անկէ առաջ` 44-օրեայ պատերազմին արձանագրուած սպանդը…): Հանրի Վեռնէօյի «Մայրիկ»-էն մինչեւ Աթոմ Էկոյեանի «Արարատ»-ն ու այլ ժապաւէններ լայն արձագանգ գտած են շարժապատկերի աշխարհին ու միջազգային բեմին վրայ (կայ նաեւ Մարտիկանեանին վերայայտնուած հի՜ն ժապաւէնը), սակայն պէտք է ընդունինք, որ «Killing Fields»-ը զգեցած է այլ հասկացողութիւն, ինչպէս ըսինք, դարձած է պետական ոճիրներու մէկ (նորագոյն) խորհրդանիշը, երկու բառով կը բացատրեն աշխարհի այս կամ այն երկրին մէջ տեղի ունեցած-ունեցող հաւաքական սպանդները:
Այսօր հարց կը ծագի, թէ ո՞վ պիտի յանդգնի Իսրայէլի «Killing Fields»-երուն մասին ժապաւէն պատրաստել եւ աշխարհին ներկայացնել` ցոյց տալու, թէ փոլփոթերու արիւնահետք ժառանգութիւնը կը վերապրի նեթանիահուներու եւ գործակիցներուն մէջ, Կազան ու Լիբանանը դարձած են մեր օրերու «Killing Fields»-երը: Նմանապէս` Արցախն ու Թուրքիոյ դրացի այլ երկիրներ:
Վաւերագրական ժապաւէններու պատրաստութիւնը (որոշ փորձեր եղած են ու կ՛ըլլան) բաւարար չէ: Պէտք է կասեցնե՛լ սպանդն ու աւերը, այլ գործնական քայլեր առնել` զսպելու եւ ամբաստանեալի աթոռին նստեցնելու ոճրագործ պետական մարդիկը: Հոս տեղը չէ երկար-բարակ պատմելու, թէ միջազգային ինչպիսի՛ վատ խաղեր ու միջամտութիւններ տեղի ունեցան «Կարմիր խմերներ»-ուն իշխանութեան հասնելուն մէջ, բայց գոնէ պէտք է նշենք, որ ոճրագործ վարչախումբը տապալեցաւ Վիեթնամի զինուորական միջամտութեան ճամբով (հոն ալ չմտնենք պատմական ծալքերու մէջ), անոր պարագլուխները դատական հետապնդումի ենթարկուեցան: Նոյն ճակատագիրին մատնուեցան Հիթլերն ու գործակիցները, նոյնը` հաւաքական սպանդ սարքող այլ վարչախումբերու անդամներ…
Կասեցումի եւ պատժամիջոցներու բացակայութեան, «Killing Fields»-երը պիտի կրկնուին, իսկ զանոնք քաջալերողները պիտի դասուին նոյնինքն ոճրագործներուն շարքին: Մենք` հայերս, Հայաստանէն մինչեւ աշխարհի չորս ծագեր,` չենք կրնար դիտող մնալ կասեցումի պայքարին դիմաց, որովհետեւ Արցախն ալ «Killing Fields» է, նոյն սպառնալիքը կախուած է ամբողջ Հայաստանի գլխուն:
16 նոյեմբեր 2024
