ՍԻԼՎԱ ՓԱՆՈՅԵԱՆ-ԳԱՐԱՎԱՐԴԱՆԵԱՆ
19-21 սեպտեմբեր 2024-ին Երեւանի պետական համալսարանին (ԵՊՀ) մէջ գումարուեցաւ աւստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելի Մուսա Լերան հերոսամարտը յաւերժացուցած` «Մուսա Լերան քառասուն օրը» խորագրեալ վէպի 90-ամեակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովը:
Այս առթիւ ժամանակի կարելիութեան սահմաններուն մէջ «Ազդակ» կարճատեւ, մտերմիկ զրոյցներ ունեցաւ` մասնակիցներու կարծիքը շօշափելով գիտաժողովին արժեւորման եւ անոր գումարման կարեւորութեան վերաբերեալ: Հայերէն թէ անգլերէն լեզուով դրսեւորած իրենց տպաւորութեանց ընթացքին գրեթէ բոլորն ալ իրենց գնահատանքն ու շնորհակալութիւնը յայտնեցին գիտաժողովի իրականացման մէջ առանցքային, ժրաջան դեր ունեցած փրոֆ. Սեդա Գասպարեանին:
Ստորեւ հատուածներ` դրսեւորուած կարգ մը կեցուածքներէն.
Գուրգէն Մելիքեան. Արցախեան գոյամարտի մերօրեայ ֆետայի, վարած է ԵՊՀ-ի բանասիրութեան բաժանմունքի տնօրէնի պաշտօնը, իրանագէտ, արեւելագէտ, հասարակական գործիչ, ազգային բարերար: Հեղինակ` աւելի քան երեսուն գիրքերու:
Գնդապետ Մելիքեան խոր դրուատիքով անդրադարձաւ գիտաժողովի կայացման` ընդգծելով արծարծուած նիւթերու բարձրորակ մակարդակը: «Այս դժուար ժամանակներուն մէջ, երբ ամէն ինչ, մանաւանդ ազգայինը ոտնակոխ կ՛ըլլայ, մեծագոյն ձեռնարկներէն մէկն է այս գիտաժողովը, շնորհակալութի՛ւն` տիկին Գասպարեանին, կազմակերպողներուն, որոնք այսքան բարձր մակարդակով իրագործում կատարած են, իւրաքանչիւրս աւելի ոգեւորուեցանք` ապրելով հայրենասիրական հոգիով ու հայրենիքին զօրակցելու կամքով: Ամէն ինչ կ՛իրականանայ, միայն մեր կամքը պէտք է անխախտ ըլլայ», ընդգծեց երէց հերոսը` ակնարկելով տնտեսական հզօրանքի եւ ներդրումի կարեւորութեան:
Դոկտ. Ռոյ Նոք. Գիտաժողովի գիտական խորհուրդի պատուաւոր անդամ, Փոցտամի Լեփսիուսի տուն-թանգարանի տնօրէն:
Դոկտ. Ռոյ Նոք բարձր գնահատեց գիտաժողովի կազմակերպումը, որուն ընթացքին տարբեր ոլորտներու մասնագէտ մտաւորականներ թեր ու դէմ հետաքրքրական վարկածներով իրենց ներդրումը ունեցան: Դոկտ. Նոք խիստ աշխուժ որակեց քննարկումի մթնոլորտը, որուն ընթացքին տարբեր մտապաշարով մասնագէտներ, մանաւանդ` սփիւռքահայ ակադեմականներ, համատեղ ներշնչող մասնակցութիւն ունեցան: Ան իր դրական խոր տպաւորութիւնը արտայայտեց` յայտնելով, թէ հակառակ այն իրողութեան, որ ինք նախապէս այցելած է Հայաստան, ինչպէս նաեւ` Լիբանան, սակայն առաջին անգամն է, որ նման բարձրորակ գիտաժողովի կը մասնակցի Երեւանի մէջ: Ան նշեց, որ այս գիտաժողովը կրնայ խոստմնալից մեկնարկ ըլլալ հետագայ արդիւնաւէտ գործակցութեան մասնակիցներուն միջեւ:
Փրոֆ. Աշոտ Մելքոնեան. Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի Պատմութեան հիմնարկի տնօրէն: Հեղինակ` Հայոց պատմութեան դասագիրքերու եւ առհասարակ` պատմութեան առնչուող բազմաթիւ հրատարակութիւններու:
Փրոֆ. Մելքոնեան անկիւնադարձային կարեւոր քայլ նկատեց գիտաժողովի կազմակերպումը` իր ուրախութիւնը յայտնելով նաեւ ոչ հայ մտաւորական ակադեմականներու մասնակցութեան համար: Ան բարձր գնահատեց գիտաժողովի իրականացումը, յատկապէս` քարոզչական դիտանկիւնէն, որուն ընթացքին գիտական անաչառ մօտեցումով լուսարձակի տակ առնուած են հայ ժողովուրդին կրած աղէտներն ու այդ գծով անոր ցուցաբերած, բայց ցարդ անտեսուած խիզախ ինքնապաշտպանութիւնը: Ակադեմիկոս Մելքոնեան յիշեցուց եւ ընդգծեց, որ Հայաստան այսօր եւս կը գտնուի ցեղասպանութեան նախաշեմին, այնպէս, ինչպէս որ էր 1915-ի, 2020-ի, 2022-ի եւ սեպտեմբեր 2023-ի նախօրեակներուն ու հոսկէ` օտար ակադեմականներու դերը միջազգային հանրային կարծիքի զգուշացման ու սթափեցման գծով:
Փրոֆ. Վահրամ Շեմմասեան. Գիտաժողովի գիտական խորհուրդի պատուաւոր անդամ, Քալիֆորնիոյ նահանգային համալսարանի Նորթրիճի Հայկական ուսուցման ծրագրի տնօրէն, պատմագիտութեան դոկտոր: Հեղինակ` Մուսա Լերան հերոսամարտի մասին լայնածաւալ գիրքերու:
Փրոֆ. Շեմմասեան խորքին մէջ նոյնինքն գիտաժողովին գաղափարը յղացողն էր: Ան գոհացուցիչ նկատեց գիտաժողովին կազմակերպման բծախնդիր ընթացքը` դիտել տալով, որ եօթանասուն զեկոյցներուն մէջ կարելի է նկատել շատ լաւ կամ միջակ որակով ներկայացումներ, ընդգծեց զեկոյցներու մէջ պատմական տուեալները փաստարկեալ հիմնաւորումներով, անկողմնակալ ու անաչառ կերպով ներկայացնելու նախանձախնդրութիւնն ու կարեւորութիւնը:
Փրոֆ. Էտիկ Մինասեան.- Պատմագիտութեան դոկտոր, ԵՊՀ-ի Հայոց պատմութեան ամպիոնի վարիչ: Վարած է ԵՊՀ-ի պատմութեան բաժանմունքի տնօրէնի պաշտօնը: Բնութեան եւ հասարակութեան մասին գիտութիւններու միջազգային ակադեմիայի անդամ: Հեղինակ է աւելի քան երեսուն գիրքերու, որոնց նորագոյններէն է «Հայ հերոսուհի կանայք» 782 էջերով հատորը:
Փրոֆ. Մինասեան գոհունակութեամբ արտայայտուեցաւ գիտաժողովին մասին` զայն որակելով անփոխարինելի ձեռնարկ: Ան իր շնորհակալութիւնն ու երախտիքը յայտնեց գիտաժողովի կազմակերպուած երթին համար` ողջունելով մասնագէտ գիտնականներու լուրջ ու արդիւնաւէտ ներկայութիւնը: Գիտաժողովը անկաշկանդ է եւ ա՛յդ է անոր բնոյթը, ընդգծեց փրոֆ. Մինասեան: Բարձրորակ այս գիտաժողովի ընթացքին աշխարհի զանազան կողմերէն ժամանած գիտնականներ իրենց զեկոյցներով հարցերը նոր լուսարձակի դիտանկիւնէն ներկայացուցին, դիտել տուաւ հայրենի մտաւորականը: Փրոֆ. Մինասեան մաղթեց նման խոստմնալից գիտաժողովի կրկնութիւնը` բարձր գնահատելով անոր ներուժը հայկական պահանջատիրութեան քարոզչութեան համար:
Փրոֆ. Աշոտ Հայրունի.- ԵՊՀ-ի ՀՀԻ ցեղասպանագիտութեան բաժնի վարիչ: Բնութեան եւ հասարակութեան մասին գիտութիւններու միջազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս, գերմանագէտ, հեղինակ` բազմաթիւ հրատարակութիւններու:
Փրոֆ. Հայրունի իր մեծ գոհունակութիւնը յայտնեց գիտաժողովին կայացման համար` խիստ դրական նկատելով տարբեր միտքերու փոխանակումը քննարկումներու ընթացքին: Ան նշեց, որ գիտութիւնը կարծրացած, քարացած բան մը չէ, ի հարկէ մշտապէս կը զարգանայ: Ան նաեւ կառուցողական որակեց դասախօսութիւններուն յաջորդող հարցադրումները, որոնք կը նպաստեն տեսակէտներու ամրապնդման: Ան նաեւ միանշանակ դրական ու ողջունելի երեւոյթ նկատեց օտար բազմաթիւ մտաւորականներու մասնակցութիւնը:
Փրոֆ. Արմէն Մարուքեան.- Հայաստանի ԳԱԱ-ի Պատմութեան հիմնարկի Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան բաժնի վարիչ: Հեղինակ է Արցախի թէ Հայոց ցեղասպանութեան մասին ուշագրաւ աշխատասիրութեան եւ ջատագով` յանդուգն կեցուածքներու:
Փրոֆ. Մարուքեան խիստ կարեւոր նկատեց ներկայ պայմաններուն մէջ գիտաժողովին կայացումը` նշելով, որ երկար ատենէ ի վեր նման գիտաժողով չէր եղած: Ան խիստ կառուցողական նկատեց օտար մասնագէտներու ներկայութիւնը` բարձր գնահատելով կարծիքներու փոխանակումը, տեսակէտներու քննարկումն ու առողջ բանավէճի մթնոլորտը:
Փրոֆ. Թեսա Հոֆման.- Բանասիրութեան դոկտոր, անկախ հետազօտող Պերլինի Ազատ համալսարանին մէջ: Մարդկային իրաւանց եւ Հայ դատի պաշտպան, հայագէտ, ցեղասպանագէտ, հեղինակ` աւելի քան տասնեակ մը գիրքերու Հայոց ցեղասպանութեան եւ մշակոյթին մասին: Արժանացած է պատուոյ փրոֆեսէօր կոչումին Երեւանի «Հրաչեայ Աճառեան» համալսարանէն:
Փրոֆ. Հոֆման դրական, խոստմնալից քայլ նկատեց գիտաժողովին կայացումը: Ան կարեւոր նկատեց տարբեր ոլորտներու մասնագէտ հետազօտողներու ներկայութիւնը, այն առումով, որ այդ մէկը կրնայ ենթահողը կազմել Արցախի թէ Հայոց ցեղասպանութեան մասին նիւթեր արծարծելու միջազգային հարթակներու վրայ: Արցախի եւ առհասարակ հայկական պահանջատիրութեան մասին նիւթեր կարելի է արծարծել նաեւ միջազգային դատական ատեաններու մէջ, ուր յետադարձ զօրութեամբ վճիռներ կարելի է ձեռք բերել թշնամիին դէմ, դիտել տուաւ փրոֆ. Հոֆման` կարեւոր նկատելով սփիւռքահայ պատկան կառոյցներուն դերը:
Դոկտ. Հայկազուն Ալվրցեան.- Բանասիրութեան դոկտոր. Բրիւսովի պետական համալսարան, Արեւմտեան Հայաստանի «Ակունք» հետազօտական կեդրոնի տնօրէն:
Դոկտ. Ալվրցեան բարձր գնահատեց գիտաժողովին արծարծած նիւթերուն քննարկումները` դիտել տալով, որ կան պատմական իրողութիւններ, զորս հարկ է բացայայտել հանրային կարծիքին ու հոսկէ` այս գիտաժողովին առաքելութիւնն ու կարեւորութիւնը: «Ակունք» կեդրոնի տնօրէնը նոյնպէս դրական նկատեց գիտաժողովի կազմակերպական հեզասահ ընթացքը: Ան ողջունեց օտար մասնագէտներու ներկայութիւնը` նշելով, որ անոնք մեծ դեր ունին հայ ժողովուրդը յուզող հարցերու արծարծման գծով միջազգային հարթակներու վրայ:
Դոկտ. Յասմիկ Պարան. Հայկազեան համալսարանի խնամակալ մարմինի ատենապետ, ԱՐՓԱ հիմնարկի {(ARPA-Analysis Research and Planning for Armenia) քարտուղար, դասախօս Քալիֆորնիա նահանգի Նորթրիճի համալսարանի հայագիտական բաժանմունքին (CSUN-The Armenian Studies Program at California State University, Northridge):
Դոկտ. Պարան յայտնեց, որ ընդհանուր առմամբ գիտաժողովը մեծ յաջողութիւն էր: Անիկա լաւ կազմակերպուած էր, կը ներառէր փորձագէտներու կողմէ ներկայացուած հեռանկարներու եւ ենթախորագիրներու ընտրանի մը, դիտել տուաւ տոկտ. Պարան: «Մենք նաեւ առիթը ունեցանք հաղորդակցութեան ցանցային կապ հաստատելու հմուտ տարրերու հետ` հաւանական գործակցութեան ներուժի միտումով», աւելցուց դոկտ. Յասմիկ Պարան:
Դոկտ. Ռուբինա Փիրումեան.- Անկախ հետազօտող, մտաւորական, հայագիտական ուսումնասիրութեանց դոկտ. Եու.Սի.Ալ.Էյ. համալսարանին մէջ, հայագիտական ուսմանց դասախօս Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանին մէջ:
Դոկտ. Փիրումեան կարեւոր նկատեց նման ձեռնարկներու իրագործումը` նշելով, որ գիտաժողովը ինիսուն առ հարիւր համեմատութեամբ յաջող էր: Ան դրուատիքով արտայայտուեցաւ գիտաժողովին կազմակերպուած, հեզասահ ընթացքին համար` բարձր գնահատելով կազմկոմիտէի աշխատանքը: Ան նաեւ մատնանշեց քննարկումներու բարձր որակը, որով վերջնական եզրայանգումները ենթահող կը պատրաստեն նոր քննարկումներու: Փիրումեան անհրաժեշտ նկատեց պատմութենէն դասեր քաղելու կարեւորութիւնը, թէ` պատմութիւնը ի՛նչ կը թելադրէ, եւ զուգահեռ մը գծելով` դիտել տուաւ, որ այն, ինչ որ Ֆրանց Վերֆել հոյակապօրէն պատմած է «Մուսա Լերան քառասուն օրը» վէպին մէջ, կը կրկնուի նոյն կողմերու ներկայի դերակատարներուն միջեւ: Դոկտ. Փիրումեան յայտնեց, որ եթէ ներկայի մեր ղեկավարները քաջատեղեակ ըլլային անցեալի դէպքերու ծալքերուն, մենք այսօր այս կացութեան հասած չէինք ըլլար:
Գէորգ Բարսեղեան.- Բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու, գիտաժողովի կազմկոմիտէի անդամ, ԵՊՀ-ի եւրոպական լեզուներու եւ հաղորդակցութեան բաժանմունքի տնօրէն:
Գէորգ Բարսեղեան խիստ կարեւոր նկատեց նման գիտաժողովներու կազմակերպումը` նշելով, որ կ՛ապրինք այնպիսի դժուար պայմաններու մէջ, երբ կ՛ոտնահարուին մարդկային իրաւունքներ: Ան հոգեւոր պարտք ու սրտի խօսք որակեց Հայոց ցեղասպանութեան դատապարտումը` կանխարգիլելու համար անոր կրկնութիւնը, որովհետեւ ճշմարտութիւնը կը հիւանդանայ, բայց երբեք չի մեռնիր, ու հոսկէ` գիտաժողովներու կարեւորութիւնը արագացնելու դատապարտումի գործընթացը: Բարսեղեան դիտել տուաւ, որ հակառակ ինիսուն տարիներ առաջ Ֆրանց Վերֆելի խիզախ բարձրաձայնումէն` այսօր ահա տարի մը անցած է Արցախի բռնագրաւումէն, ու տակաւին Թուրքիա եւ Ազրպէյճան կը մերժեն ընդունիլ կատարուած ոճրագործութիւնը: Բարսեղեան անխուսափելի նկատեց ճշմարտութեան ճանաչումն ու արդարութեան վերահաստատումը:
Յովիկ Աւանեսով.- ՀՀ ԳԱԱ-ի Պատմութեան հիմնարկի Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան բաժնի աւագ գիտաշխատող: Վարած է Ստեփանակերտի Մեսրոպ Մաշտոց համալսարանի Կովկասագիտութեան կեդրոնի ղեկավարի եւ Հայքի մշակոյթի պաշտպանի պաշտօնները:
Յովիկ Աւանեսով գիտաժողովին կարեւորութիւնը շեշտեց հոն արծարծուած հարցերու դիտանկիւնէն, ուր ներկայացուած զեկոյցներուն մէջ տիրական էր, Մուսա Լերան հերոսամարտի կողքին, նաեւ Արցախի եւ Հայոց ցեղասպանութեան հարցերու քննարկումը, յիշեցնելով գիտաժողովի մեկնարկին թուականը, որ կը խորհրդանշէր Արցախի բռնագրաւման առաջին տարելիցը: Ան խոստմնալից երեւոյթ նկատեց տարբեր ոլորտներու մասնագէտ գիտնականներու եւ յատկապէս օտար մտաւորականներու ներկայութիւնը, ինչ որ կրնայ նպաստել հայկական պահանջատիրական կոչերը հասցնել միջազգային պատկան հարթակներ: Աւանեսով նաեւ դրական որակեց հայրենիք-սփիւռք մտաւորական կամրջումի նախաձեռնութեան գիտաժողովի կազմակերպումը, որ կրնայ հետագայի արդիւնաւէտ գործակցութեան ներուժի կորիզը կազմել:
Թոնի Քահվէ.- Հիմնադիր, նախաձեռնող «Արարատ ժառանգութիւն» կազմակերպութեան (http://www.ararat-heritage.org.uk/ ): Լոնտոնէն հայրենադարձ, բարերար Քահվէ հեղինակ է Հայոց ցեղասպանութեան անգլիալեզու մատենագիտութեան, որուն եօթներորդ լեզուով տպագրութիւնը լոյս տեսաւ վերջերս:
Թոնի Քահվէ խիստ շահեկան նկատեց գիտաժողովին կայացումը, որ կրնայ կարեւոր հարթակ ըլլալ Հայոց ցեղասպանութեան եւ յարակից հարցերու քննարկման համար: Ան նոյնպէս կարեւոր նկատեց օտար գիտնականներու մասնակցութիւնը, ինչ որ կրնայ նախաքայլը ըլլալ հետագայ նմանօրինակ գործակցութեան: Թոնի Քահվէ անհրաժեշտ նկատեց Հայոց ցեղասպանութեան եւ առհասարակ հայ ժողովուրդին կրած ջարդերուն եւ աղէտներուն մասին իրողութիւնները տարածել ամէնուրեք, առաւելագոյն տարողութեամբ:
Դոկտ. Եաքովա Աքցօղլու.- Թրէյսի` Թրակիոյ (յունական բաժինի) Տիմոկրաթիւս համալսարանի սեւծովեան երկիրներու, հայեր. «Պատմութիւն եւ մշակոյթ» դասընթացքի եւ թրքական պատմութեան օգնական դասախօս: Հայոց ցեղասպանութեան մասին անդրադարձած է անգլերէն թէ յունարէն զանազան յօդուածներով:
Դոկտ. Եաքովա Աքցօղլու դրական որակեց գիտաժողովին ընդհանուր մթնոլորտը` խիստ կարեւոր նկատելով լրագրողներու դերը այս հարցին մէջ: Ան գիտաժողովին կայացումը ինքնին կարեւոր նկատեց հոն արծարծուած նիւթերուն, բայց նաեւ` թուրքերու վերաբերմունքին մասին մեր (հանրային կարծիքի, Ս. Գ.) ունեցած ընդհանուր ըմբռնումին առումով: Իսկ թուրքերու հակազդեցութեան մասին հարցումի մը անդրադառնալով` դոկտ. Աքցօղլու յայտնեց, որ անոնք (թուրքերը, Ս. Գ.) կը ձեւացնեն, թէ չեն ցաւիր իրենց պատճառած վէրքերուն համար, սակայն վէրքը միշտ վէրք է:
Մարօ Քէշիշեան.- Հայաստանի օգնութեան միութեան (ՀՕՄ) Շրջանային վարչութեան ատենապետուհի: Կարեւոր ներդրում ունեցած է Արցախի մէջ ՀՕՄ-ի եւ ՀՄԸՄ-ի գործունէութեան աշխուժացման գծով: Պարգեւատրուած է ՀՄԸՄ -ի «Արժանեաց» շքանշանով:
Մարօ Քէշիշեան բարձր գնահատեց գիտաժողովին կայացումը` դրուատելով անոր կազմակերպական կանոնաւոր ընթացքը: Ան նաեւ ուշագրաւ նկատեց արծարծուած նիւթերն ու կայացած քննարկումները: Այս մասին Քէշիշեան ընդգծեց նման զեկոյցներու ընթացքին դրսեւորուած տեղեկութիւնները հիմնաւորող փաստարկեալ տուեալներու ներկայացումը, ինչ որ առաւել եւս կ՛ամրագրէ գիտաժողովին բարձրորակ մակարդակը:
Գիտաժողովի ընթացքին ներկայացուեցաւ նաեւ գեղարուեստական յայտագիր, որուն ընթացքին «Նուպար» պարախումբը հանդէս եկաւ Մուսա Լերան աւանդական երգ ու պարով, ինչպէս` «Եարխուշտա», «Կարմիր ֆստան հաքուծ ի» եւ այլն, մեծապէս խանդավառելով ներկաները:
Գիտաժողովին երրորդ օրը գիտական խորհուրդի անդամ, ԵՊՀ-ի արեւելագիտութեան բաժանմունքի թրքագիտութեան ամպիոնի դասախօս, ԵՊՀ ՀՀԻ (Հայագիտական հարցերու ինստիտուտ) հայ-օսմանական առնչութիւններու բաժնի վարիչ, դոկտ. Լուսինէ Սահակեան պարգեւատրուեցաւ «Վահագն Տատրեան» շքանշանով` գիտաժողովի իրագործման մէջ իր ունեցած ժրաջան ներդրումին համար:
Աւարտին փրոֆ. Սեդա Գասպարեան փակուած յայտարարեց գիտաժողովը` շնորհակալութիւն յայտնելով բոլոր մասնակիցներուն այն վստահութեամբ, որ այսօրուան ամփոփումը վաղուան նոր նուաճումներու հիմք կ՛ըլլայ: «Որպէս մանկավարժ` ես վստահ եմ ու գիտակցում եմ, որ գիտական գիտելիքներու եւ գործի փոխանակումէն ոչ պակաս կարեւոր է տրամադրութիւններու փոխանցումը երիտասարդ սերունդին եւ մեծ հանրութեան», շեշտեց ան: «Վստահ եմ, որ յաջորդ գիտաժողովին մենք անպայման տեսնելու ենք այսօրուան աշխատանքին որակական շարունակութիւնը», եզրափակեց փրոֆ. Գասպարեան:
Գիտաժողովէն ետք ժողովականները այցելեցին Սաղմոսավանք: Նմանապէս, անոնք կիրակի, 22 սեպտեմբերին այցելեցին Արմաւիրի մարզի Մուսա Լերան յուշահամալիր, ուր հերոսամարտի նահատակներուն յարգանքի տուրք մատուցելէ ետք մասնակցեցան աւանդական հարիսայի սեղանին: Ձեռնարկին ներկայ էր նաեւ Հայաստանի մէջ Ֆրանսայի դեսպան Օլիվիէ տը Քոթինիյի, որ այս առթիւ արտասանած իր խօսքին մէջ վերահաստատեց իր երկրին զօրակցութիւնը Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի բարօրութեան ու բարեկամութեան: Նմանապէս, Ֆրանսայի դեսպանը իր յարգանքն ու խոնարհումը յայտնեց Մուսա Լերան նահատակներու յիշատակին:
(Շար. 2 եւ վերջ)
——-
