ԿԱՐՕ Վ. ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ
Հայոց նորագոյն պատմութեան մէջ եթէ 1915-ը Ցեղասպանութեան, հայապահպանութեան մռայլագոյն թուականն է, սակայն անոր յաջորդող երրորդ տարին` 1918 մայիս 28-ը հայութեան ամէնէն փայլուն ու լուսաւոր թուականն է, որ շողաց աւելի քան վեց դարերու խաւարէն ետք:
Ինծի կը թուի, թէ հայ ժողովուրդի ներքին թաքուն եւ հրաշքանման ուժական կարողութեան արտայայտութիւնն է այդ մէկը, երբ կառափնատէն հազիւ մազապուրծ ազատած ու փրկուած հայութիւնը յաջողեցաւ աւելի քան վեց դարերու գերութենէն յարութիւն առնել ու հաստատել նոր պետականութիւն` Հայաստանի Հանրապետութիւնը, ազատ ու անկախ, բայց` ոչ ամբողջական ու միացեալ, բայց, ափսո՜ս, հազիւ երկուքուկէս տարուան կեանք ունեցաւ անիկա:
Բանաստեղծին բառերը աւելի քան խօսուն են.
«Ու վեց դարերու խաւարի վրայ`
Դրօշ եռագոյն»:
Ի գին բազմաբիւր նահատակներու արեան:
Քիչ անց Հայաստանի Ա. Հանրապետութիւնը կորսնցուց իր անկախութիւնը, եւ անոր արդէն ամփոփ տարածքը մասնատուեցաւ ու պատուեցաւ սեւ ու կարմիր բռնակալութեամբ: Անկէ պոկուեցան Կարսի եւ յարակից տարածքները` տրուելով Թուրքիոյ: Անկէ խլուեցան Նախիջեւանն ու Արցախը` տրուելով թաթարներուն` Թուրքիոյ արեւելեան ու կարմիր տարբերակին` Ազրպէյճանին, ու այդ մէկը` հայանուն պոլշեւիկներուն եւ անոնց ընկերներուն ձեռամբ: Նախիջեւանը նոյնիսկ հայաթափուեցաւ:
Հայոց աշխարհէն մնացած տարածքին վրայ եօթանասուն տարիներ տիրեց բռնակալութիւնը: Ու հայութիւնը տեսաւ Բ. Աշխարհամարտ, տեսաւ կարմիր աքսոր` դէպի ճերմակ Սիպերիա:
Եօթանասուն տարիներ փոքրացած Հայաստանի հայութիւնը տոկաց, տոկաց Ցեղասպանութիւն տեսած եւ աշխարհացրիւ դարձած սփիւռքահայութիւնը, սակայն իր սրտին մէջ անշէջ պահեց հայրենիք` անկախ հայրենիք տեսնելու կրակը, ու օր մըն ալ փուլ եկաւ կարմիր բռնակալութեան միջնաբերդ Խորհրդային Միութիւնը, եւ Հայաստան մուտք գործեց անկախութեան փապուղի: Փապուղի կ՛անուանեմ, որովհետեւ առաջին իսկ փուլէն Հայաստան ենթարկուեցաւ ահաւոր ու տնաքանդ երկրաշարժի մը (բնակա՞ն, թէ՞ արհեստական…): Իսկ արհեստածին բռնատիրական Ազրպէյճանի մէջ հայութիւնը ենթարկուեցաւ «փոկրոմի»` ցեղասպանութեան, վկայ` Սումկայիթի, Պաքուի, Գանձակի… ու այլ վայրերու մէջ տեղի ունեցած սպանութիւնները, խժդժութիւններն ու հայաթափումը:
Ապա Թուրքիոյ թէ թուրքերու արեւելեան տեսակի վոհմակները ուղղուեցան Արցախ` զայն ալ նոյն ճակատագրին ենթարկելու: Ու տեղի ունեցաւ Արցախի գոյապայքարը, ապա ազատագրական պայքարը` ի գին բիւրաւոր նահատակներու:
Արցախի մարտնչումը նոր մայիս 28 էր, նոր Սարդարապատ էր ու նոր Վարդանանք: Այդ պայքարը ապրելու համար մարտիրոսանալ էր, երբ ոսոխը կ՛ուզէր «մեր հետքն իսկ ջնջել»: Կը յիշենք, չէ՞, Նախիջեւանի բազմահարիւր խաչքարերու ջարդը, օր ցերեկով, կոյր դարձած միջազգային ընտանիքին ու մեծամեծներուն աչքերուն առջեւ:
Այդ ազնիւ պայքարը, պանծալի պայքարը ունէր մէկ աղաղակ`
– ՀԱՅՐԵՆԻՔ ԿԱՄ ՄԱՀ:
Ու յաղթեց հայրենիքը:
Անցան երեսուն տարիներ. երեք նախագահներ, առաւել` մէկ սիւփըր վարչապետ-նախագահ:
Այդ երեսուն եւ առաւել տարիներուն ընթացքին Հայաստան չյաջողեցաւ դառնալ ամենակարող հայրենիք: Զարգացաւ Հայաստանը, սակայն` ոչ այնքան, որ կարենար ինքզինք պաշտպանել, պարտադրել: Չկրցաւ գագաթներ նուաճել, կամայ թէ ակամայ, անգիտակցութեամբ թէ գիտակցութեամբ:
Ու այսօր ան` Հայաստանը մնացած է թրքական մուրճի եւ ազրպէյճանական սալի միջեւ, կամայ, գուցէ նաեւ` ակամայ: Ալ ի՞նչ խօսք միացեալ Հայաստան կերտելու երազին, գաղափարին մասին:
Եկաւ 2018-ի մռայլ իշխանափոխութիւնն ու հայրենաբնակ հայութեան մէկ կարեւոր զանգուածը նետեց խոր թմբիրի մէջ: Բաժանարար գիծեր որդեգրուեցան (օրինակ` սեւ ու ճերմակ… եւ այլն): «Բաժնէ, որ տիրես» անգլիական նշանաւոր քաղաքական ոճը, կամ ամերիկեան տարբերակը` «շինի՛չ քաոս»:
Այսօր վտանգուած է ոչ միայն Հայաստանը, այլ նաեւ` իր աչքերը հայրենիք սեւեռած համայն հայութիւնը:
Այստեղ չեմ փափաքիր վերաբորբոքել Արցախի 44-օրեայ պատերազմի` աւելի քան հինգ հազար նահատակներու, տասնեակ հազար վիրաւորներու, մեր տարածքներու կորուստի… տեսակաւոր վէրքերը, որոնք սպիանալու նշոյլ իսկ ցոյց չեն տար:
Չեմ փափաքիր արծարծել Արցախի կորուստը եւ հայաթափումը:
Սակայն հայու արժանապատիւ բնազդս կը մղէ ուղղելու շատ պարզ հարցադրում մը.
– Արդեօք չէ՞ հասած նոր Վարդանանք, նոր մայիս 28, սարդարապատներ կերտելու պահը` ներքին թէ արտաքին ոսոխներուն դէմ:
Տիւ ու գիշեր կը լսենք Տաւուշի ու անոր գիւղերուն թշնամիին յանձնելու գործընթացին մասին: Որքա՞ն նմանութիւն կայ Տաւուշի եւ Նախիջեւանի միջեւ: Նախորդ դարուն, Նախիջեւանն ու Արցախը թաթարներուն յանձնելու արարքը` պոլշեւիկ հայանուններու ձեռամբ, որքա՞ն նման է մերօրեայ Արցախի ու Տաւուշի օրինակներուն:
Իսկ այսօր այդ մէկը յաջողցնելու համար ականջալուր կ՛ըլլանք տեսակ-տեսակ մտացածին փաստարկումներու` «ապլակաթութիւններուն» (փաստարկումներու` Ռուբէն Տէր Մինասեանի բառերով). այդ յերիւրանքներուն հեղինակները նոյնիսկ իրենք չեն հաւատար իրենց «ուղեղի փայլատակումներուն»:
Տաւուշի գիւղերը յանձնելու քայլը կարծես դանակը հասցուցած ըլլայ ոսկորին. ծնաւ եղածը մերժելու նոր շարժումը, եւ այդ պայքարը կը յիշեցնէ Սարդարապատի նախօրէին ժողովրդային կամքի արտայայտութեան օրինակը: Այդ սկիզբը գալիք օրերուն պիտի հասնի՞ համաժողովրդային ցասումի, դիմադրութեան եւ պայքարի մակարդակին` կարենալով Հայաստանը տանիլ դէպի գերիշխան, արժանապատիւ, ազգային լիցք ունեցող դարաշրջանի մը:
Արդեօք պիտի յայտնաբերուի՞ նոր Արամ Մանուկեան մը, նոր Գարեգին եպս. Յովսէփեանց մը…
Բանաստեղծը իրաւացիօրէն ըսած է.
«Երբ չի մնում ելք ու ճար,
Խենթերն են գտնում հնար…»:
Փա՜ռք Աստուծոյ, որ հայ ժողովուրդի ծիներուն մէջ տակաւին կայ «խենթեր» ծնելու իւրայատուկ ծինը, մահէն` յարութիւն ստեղծելու ծինը:
Փա՛ռք ու պատիւ մեր «խենթերուն» անցեալի` պատմութեան, թէ գալիքի «խենթերուն»:
22 մայիս 2024
Քեսապ
