ԶԱՔԱՐԻԱ ՄԻԼՏԱՆՕՂԼՈՒ
Մարաշի երկու երկրաշարժերը մեծ աւերածութիւններ են առաջացրել 10 քաղաքներում: Այնինչ յայտնի փաստ է, որ պատմականօրէն այս տարածաշրջանը ուժգին երկրաշարժերի գօտի է: 1893 թ. Մալաթիայի երկրաշարժն էլ սրանից ուղիղ 130 տարի առաջ մեծ վնաս էր հասցրել այս տարածքներին: Այդ ժամանակուայ հայկական մամուլը մեծ հետաքրքրութիւն է ցուցաբերել երկրաշարժի հանդէպ: Բացի մեծ աղէտ լինելուց` այս հետաքրքրութեան պատճառներից մէկն այն էր, որ այդ տարածքում նաեւ հայ բնակչութիւն էր ապրում: Զաքարիա Միլտանօղլուն 2020 թ. Մալաթիա-Էլազըղ երկրաշարժից յետոյ «Ակօս»-ի համար պատրաստել է ժամանակաշրջանի վերաբերեալ հայկական մամուլից արուած ծաւալուն ծաղկաքաղ: Հարկ համարեցինք եւս մէկ անգամ հրապարակել այս ծաղկաքաղի համառօտ շարադրանքը: Քանզի 130 տարի առաջ տեղի ունեցած դէպքերը դեռեւս հանրայայտ չեն: Աւելի ճիշդ` 130 տարուայ ընթացքում կարծես դաս չի քաղուել դրանցից:
15 մարտ 1893, թիւ 418 «Փունջ» թերթը տպագրում է նամակ Մալաթիայից եւ ցաւալի լուրեր է հաղորդում տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին: Հինգշաբթի, փետրուարի 28-ի գիշերը, ժամը եօթն անց երեսունին, այն ժամին, երբ բոլոր բնակիչներն արդէն քնած էին, քաղաքի բոլոր հատուածների տները, խանութները, բաղնիքները, մզկիթներն աւերած երկրաշարժ եղաւ: Սակայն այս աղէտը հինգշաբթի կէսօրից սկսեց նշաններ ցոյց տալ: Հինգշաբթի օրը մէկը միւսի յետեւից 5-6 ցնցում էր տեղի ունեցել` վախ պատճառելով: Բայց ոչ ոք չէր մտածում, որ մի գիշեր արթնանալու է եւ քաղաքն աւերուած տեսնի: Վնասն անհաշուելի է: Հայկական թաղամասի Խարազա անունով յայտնի կողմում գտնուող բոլոր տներն աւերուել են, եւ իւրաքանչիւրից դուրս են հանուել երկու, երեք, չորս եւ մինչեւ եօթ դի: Անգամ տներ կան, ուր մարդ չի մնացել, որ հարազատի յետեւից ողբայ:
«Փունջ»-ի թղթակիցը յայտնում է, որ Մալաթիայում աւերուել է 4-5000 տուն, վնասուել է 3-4000 տուն, 200 մարդ մահացել է: Ինչպէս մարդկանց, այնպէս էլ աւերուած շինութիւնների երեք քառորդը պատկանում է հայերին: Բողոքականների աղօթատներն ու կաթոլիկների եկեղեցիները խիստ վնասուել են, հայերի կենտրոնական եկեղեցու սուաղը ամբողջութեամբ թափուել է, պատերը տեղ-տեղ ճաքճքել են: Ճաք է տուել նաեւ Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցու գմբէթը, որը վերանորոգուելու է 18 տարի անց: Աւերուել են նաեւ Սուրբ Փրկիչ վանքի մատուռը եւ սենեակները: Դպրոցներում այլեւս հնարաւոր չէ դասաւանդել:
18 մարտ 1893, թիւ 60 «Արմենիա» թերթ Պոլսի թերթերում կարդում ենք, որ երկրաշարժ է տեղի ունեցել Մալաթիայում եւ Ատըեամանում, աւերուել են բազմաթիւ շէնքեր ու հասարակական շինութիւններ: Փլատակների տակ մահացածներ կան: Բնակիչներն այս պահին ապրում են վրաններում: Կառավարութիւնը Պոլսից տուժածներին ֆինանսական օգնութիւն է ուղարկել: Տուժածների համար Խարբերդից եւ շրջակայքից հաւաքուել է մօտ 100.000 ղրուշ:
20 մարտ 1893, թիւ 2350 «Փունջ» թերթ.- Մալաթիայում երբեմն ուժեղ, երբեմն թոյլ ցնցումներով գիշեր-ցերեկ շարունակւում են երկրաշարժերը: Որոշ կանգուն շէնքերի փլուզումից յետոյ Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցու գմբէթի տակ յայտնուելու յոյսը եւս մարեց: Երէկուայ երկրաշարժից տուժել է նաեւ Սուրբ Յարութիւն եկեղեցին: Աւերուել է նաեւ Հին Մելիտինէում կառուցուած Սուրբ Ստեփանոս անունով հազարամեայ մատուռը: Տեղի վաճառականներից Եազըճեան եղբայրների քարէ պահեստները եւ իւրաքանչիւրը 500 լիրայի հասնող քաղաքապետարանի երեք խանութները ամբողջութեամբ աւերուել են: Դպրոցները դեռ փակ են, շուրջբոլորը թշուառ երեխաներ են:
«Հայրենիք» թերթ, համար 406.- Երկրաշարժը Մալաթիայում գրեթէ սկսել է շարունակական բնոյթ կրել: Կիրակի օրը եւս երեք նոր ցնցում է տեղի ունեցել: Բազմաթիւ շէնքեր, որոնք վնասուել էին նախորդ ցնցումներից, այս անգամ ամբողջութեամբ աւերուել են: Ատըեաման ուղարկուած յանձնաժողովը զեկոյց է պատրաստել: Այս հաղորդման համաձայն, Ատըեամանի 19 գիւղերում աւերուել է 200 տուն, մահացել է 99 մարդ, վիրաւորուել` 7 մարդ: Կանգուն մնացած տների մեծ մասն էլ աւերուել է անձրեւներից: Որքան մեծ է եղել դժբախտութիւնը` յստակ տեղեկութիւն չկայ: Ձիւնն ու հեղեղները փակել են ճանապարհները, կամուրջներ են աւերուել, եւ քանի որ տարբեր շրջաններ գործուղուած պաշտօնեաները չեն կարողանում վերադառնալ կենտրոն, հաւաստի տուեալներ չեն ստացւում:
25 մարտ 1893, թիւ 62 «Արմէնիա» թերթ (ԼՐԱՑՈՒԵԼ Է ՊՈԼՍԻ ԹԵՐԹԵՐԻՑ).- Մալաթիայի պատրիարքարանը հեռագիր է ուղարկել հայոց հոգեւոր առաջնորդութեանը` խնդրելով մանրամասն տեղեկութիւններ տրամադրել երկրաշարժի պատճառած վնասների եւ տուժածների վիճակի մասին: Միեւնոյն ժամանակ սուլթանը դրամական օգնութիւն է ուղարկել Մալաթիա եւ հրամայել է օգնել վիրաւորներին, իսկ հոգեւոր առաջնորդութիւնից խնդրել է այցելել նրանց ընտանիքներին եւ մխիթարել նրանց: Մասամբ աւերուել են նաեւ Մալաթիայի եկեղեցին եւ դպրոցը:
3 ապրիլ 1893, թիւ 3986 «Մասիս» թերթ.- Մալաթիայում եւ շրջակայքում ցնցումները շարունակւում են: Մարտի 22-ին Ատըեամանում եւ նրա երեք գիւղերում եւ Հուսմա գաւառում տեղի ունեցած ուժեղ երկրաշարժից յետոյ ամբողջութեամբ աւերուել են քառասունի չափ տուն եւ մէկ գոմ: Մարդկային կորուստ չկայ: Տիգրանակերտից աղէտից տուժածներին 20 հազար ղրուշ օգնութիւն է ուղարկուել:
20 մայիս 1893, թիւ 73 «Արմենիա» թերթ.- Պաշտօնական զեկոյցի համաձայն, Մալաթիայի երկրաշարժի պատճառով զոհուել է 885 մարդ: Նրանցից 131-ը մահացել է Մալաթիայի կենտրոնում, մնացածը` Հըսնըմանսուրում (Ատըեաման), Պեհեսնիում, Քահթայում, Աքչատաղում եւ գիւղերում, 164 մարդ վիրաւորուել է: Նշուած դժբախտ պատահարների պատճառով փլատակների տակ մնալով` ոչնչացուել է 10020 կենդանի, այդ թւում` 23 ձի, 147 ջորի, 613 եզ, 291 կով, 56 էշ եւ 8890 ոչխար ու այծ: Սատկած կենդանիներից 3547-ը պատկանում էին Մալաթիայի սանճաքի կենտրոնին կապուած գիւղերին, 3934-ը` Ատըեամանին, 1972-ը` Քահթային, 299-ը` Պեհիսնիին եւ 268-ը` Աքչատաղին: 7262 սենեակ, 2719 տուն աւերուել եւ վերածուել են աւերակների: 9231 սենեակ, 1345 տուն աւերուել են մասնակիօրէն, փոքր վնաս է կրել 2195 տուն: 274 խանութ աւերուել է, 64 խանութ մասամբ է վնասուել, 936 խանութ էլ մասնակի վնասներ է կրել: Աւերուել է 31 մզկիթ, որից 95-ը` մասնակի, 13-ը վնասուել է: Աւերուել է 5 հայկական դպրոց, երկուսը վնաս են կրել: Ամբողջութեամբ աւերուել է 9 թուրքական դպրոց, մասամբ աւերուել է 2-ը, վնաս է կրել 14 դպրոց: Մէկ զօրանոց ամբողջութեամբ աւերուել է, մէկը` վնասուել, կառավարական առանձնատունը, զօրանոցը եւ պահեստազօրանոցը, քաղաքային ոստիկանութեան գրասենեակը, 3 հեռագրատուն մասամբ աւերուել եւ վնասուել են, 3 բաղնիք ամբողջութեամբ աւերուել է, 2 բաղնիք` մասամբ աւերուել եւ մէկ բաղնիք վնաս է կրել:
Ապրիլի 3-ին Մալաթիայից գրուած նամակում ասուած է, որ հեղեղումներ պատճառող անձրեւները շարունակւում են, եղանակը ցուրտ է, աղքատութիւն է տիրում, իսկ ստացուած դրամական օգնութիւնը բաւարար չէ: Հաղորդւում է, որ երկրաշարժի ցնցումները թէեւ շարունակուել են, բայց անվնաս են եղել: Սակայն Մալաթիայից 8 ժամ հեռաւորութեան վրայ գտնուող երկու բլուրներ իրար են բախուել, եւ գիւղը կործանուել է իր բնակիչների հետ:
17 ապրիլի 1893, թիւ 3987 «Մասիս» թերթ.-
Մալաթիայի երկրաշարժի պատճառով ձեւաւորուած Աղէտների յատուկ յանձնաժողովի պատրաստած հաշուետուութեան համաձայն, ընդհանուր զոհուել է 885 հոգի, վիրաւորուել` 164 հոգի, ամբողջութեամբ աւերուել է 7262 սենեակ եւ 2719 տուն: Փլատակների մէջ 10020 տարբեր կենդանիներ են մնացել ու սատկել: Ամբողջութեամբ աւերուել է 31 մզկիթ, 95 մզկիթ մասամբ է քանդուել, 13 մզկիթ` մասամբ վնասուել:
Թարգմանեց`
ՏԻԳՐԱՆ ՉԱՆԴՈՅԵԱՆԸ
«Ակունք»
