ՎԱՀՐԱՄ ԷՄՄԻԵԱՆ
1915-էն հազիւ երեք տարի ետք, Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի մէջ գոյութենական ճակատամարտերէ ետք, 28 մայիս 1918-ին յայտարարուեցաւ Հայաստանի անկախութիւնը: Շուրջ մէկ տարի ետք, 1919-ի աշնան Երեւանի մէջ գումարուած ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովը որդեգրեց «Ազատ, Անկախ եւ Միացեալ Հայաստան»-ի գաղափարը` իբրեւ նպատակ: Նոյն Ընդհանուր ժողովը նաեւ բանաձեւեց, որ Ղարաբաղը եւ Զանգեզուրը «անբաժան մասն են Անկախ եւ Միացեալ Հայաստանի Հանրապետութեան», եւ նորընտիր ՀՅԴ Բիւրոյին յանձնարարուեցաւ «բոլոր քայլերը առնելու Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը միացնելու հանրապետութեան»:
Միացեալ Հայաստանի գաղափարը իր միջազգային իրաւական ձեւակերպումը ստացաւ 10 օգոստոս 1920-ին, Սեւրի դաշնագրի մէջ, ապա Միացեալ Նահանգներու նախագահ Վուտրօ Ուիլսընի 22 նոյեմբեր 1920-ի Իրաւարար վճիռով գծուեցաւ հայ-թրքական սահմանը: Ցաւօք, արտաքին ռազմաքաղաքական պայմաններու կտրուկ փոփոխութեամբ «Ազատ, Անկախ եւ Միացեալ Հայաստան»-ի նպատակի իրագործումը կարելի չեղաւ իր լրումին հասցնել:
1990-ին Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացումով, Արցախի անկախացումով եւ 1994-ին Արցախի մէջ արձանագրուած զինուորական յաղթանակով «Ազատ, Անկախ, Միացեալ Հայաստան»-ի նպատակը վերստին դրուեցաւ դէպի իրագործում տանող ճիշդ հունին մէջ:
2020 թուականին, սակայն, 44-օրեայ պատերազմի եւ 2020-ի նոյեմբեր 9-ին եւ 2021-ի յունուար 11-ին ու նոյեմբեր 26-ին ստորագրուած անձնատուական եռակողմ համաձայնագիրի իբրեւ հետեւանք` այդ նպատակի իրագործումը դարձեալ խանգարուեցաւ:
Այսօր արդէն հարցականի տակ է «Ազատ, Անկախ, Միացեալ Հայաստան»-ի ուղղութեամբ առաջին գործնական քայլը` Արցախի անկախութիւնը, եւ ան ու անոր բնակչութիւնը կը գտնուին գոյութենական վտանգի տակ:
Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան 22 ապրիլ 2022-ին Ազգային ժողովին ամպիոնէն իր արտասանած ծաւալուն խօսքին մէջ նշեց. «Միջազգային ընտանիքը մեզի կ՛ըսէ` փոքր չափով իջեցուցէ՛ք Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցին մէջ ձեր նշաձողը եւ միջազգային մեծ համախմբում կ՛ապահովէք Հայաստանի եւ Արցախի շուրջ», իմա` հրաժարեցէ՛ք Արցախի ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքէն ու Արցախի անկախութեան գաղափարէն:
Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին գործոց նախարարութիւնը արդէն 10 ապրիլին Մարաղայի հայերու կոտորածի 30-ամեակի առթիւ իր հրապարակած հաղորդագրութեան մէջ յայտարարած էր. «Հայաստանի Հանրապետութիւնը կը վերահաստատէ իր յանձնառութիւնը` ապահովելու Արցախի ժողովուրդի` իր հայրենիքին մէջ ազատ, անվտանգ եւ արժանապատիւ կեանքի իրաւունքը»: Այնտեղ աչք կը ծակէր «անկախ»-ի բացակայութիւնը: Փաշինեան Ազգային ժողովին մէջ իր արտասանած վերոնշեալ խօսքով հաստատեց այդ բացակայութեան յառաջացուցած կասկածներուն իրաւացիութիւնը: Հայաստանի իշխանութիւնները ընդառաջած են «Միջազգային ընտանիք»-ի` «նշաձողը իջեցնելու» յորդորին:
Վերոնշեալները եւ Հայաստանի ներկայ իշխանութիւններու Սիւնիքի մարզի մէջ Հայաստանի Հանրապետութենէն տարածքներ զիջելու քայլերը ցոյց կու տան, որ 1919-ին ճշդուած եւ 1988-ին վերահաստատուած ուղղութիւնը շրջուած է, եւ Հայաստանի իշխանութիւնները կ՛ընթանան «Ազատ, Անկախ, Միացեալ Հայաստան»-ի հակառակ ուղղութեամբ` «միացեալ»-ի կողքին մեծ հարցականի տակ դնելով նաեւ Հայաստանի ազատութիւնն ու անկախութիւնը:
