34 տարի առաջ էր, այս օրերուն, երբ Ստեփանակերտի մէջ Արցախի հայութիւնը քայլարշաւներով եւ հաւաքներով պոռթկաց` պահանջելով դուրս գալ Ազրպէյճանի կազմէն եւ միանալ Մայր Հայաստանին:
Անարդարօրէն Հայաստանէն խլուած եւ Ազրպէյճանին յանձնուած այս սուրբ հողն ու անոր քաջարի բնակիչները ոտքի ելած էին միակամ եւ վճռական: Ազգային նոր զարթօնքի պահը հնչած էր:
1988-ի փետրուարեան այդ ցուրտ օրերուն, երբ արցախեան իւրայատուկ ձիւնն ու սառնամանիքը, բնութեան ցասումն ալ կ’ընկերացնէ ժողովուրդի պոռթկումին, 1918-ի մայիսեան զանգերու ղօղանջէն տարբեր պատկեր մը ստեղծած էին, սակայն սուրբ նպատակն ու խրոխտ կամքը միեւնոյնն էին, այսինքն` Արցախը տասնամեակներ ետք նոյն ոգիով կ’արձագանգէր Սարդարապատին, նաեւ Էրզրումէն հնչած ձայնին…:
Աւելի քան 30 տարի ետք, դժբախտ իրականութիւն է, որ 44-օրեայ պատերազմին արձանագրուած պարտութենէն ետք, հայրենի այժմու ղեկավարութիւնը այլանդակ շրջադարձ մը կատարած է 1988-ին բացուած ուղիէն եւ իր կիրարկած անողնայար, անհեռատես եւ թափթփած քաղաքականութեամբ մրցումի ելած է ինքնիրեն հետ` փոշիացնելու սուղ իրագործումները:
1988-ին վերընձիւղուած Արցախեան ազգային-ազատագրական շարժումը լոկ անջատողական շարժում չէր, ծաւալապաշտ ձգտումներով տոգորուած տարածքի համար կռիւ չէր, այլ արդար պայքար` ազատութեան եւ անկախութեան համար, նորագոյն քայլ մը` հայկական հողերու հաւաքին:
Ընդհակառակը, դարաւոր թշնամին էր, որ մութ, բայց աղաղակող հաշիւներով կը փորձէր հայկական հողեր գրաւել եւ սեղմել օղակը, ի վերջոյ կերտելու համար Պոլիսէն մինչեւ Կեդրոնական Ասիա երկարող «համաթուրանական մայրուղի»-ն: Յստակ էր, թէ այդ ծրագիրը իրականացնելու համար աշխատանք կը տարուէր նմանապէս հայութենէն արմատախիլ եղած եւ «մարսուած» Նախիջեւանի մօտակայ շրջաններուն մէջ (Սիսիան, Կապան, Վայք), որպէսզի թուրքեր եւ ազերիներ բնակութիւն հաստատեն եւ ի վերջոյ դառնան այդ տարածաշրջանին տէրն ու տիրականը: Ազերիական «բջիջներ» սկսած էին կազմուիլ եւ անհանգստացնել շրջանի բնակչութիւնը:
Արցախեան շարժումը յաջողութեամբ գլուխ հանեց բուռն պայքարը` ընդդէմ «համաթուրանական մայրուղի»-ի կործանարար ծրագրին. կրկնակիօրէն դժուարին առաքելութիւն, որովհետեւ հայրենիքը դեռ Խորհրդային Միութեան տիրապետութեան տակ կը գտնուէր: Այսօր, 44-օրեայ պատերազմէն ետք, դժբախտաբար միեւնոյն արհաւիրքը կը շարունակուի վերանորոգ ձեւով, այս անգամ Սոթքի, Սեւ Լիճի եւ այլ շրջաններու իւրացմամբ:
Արցախցիին ու ողջ հայութեան արդար եւ օրինական քայլերուն դէմ հետեւողականօրէն գործեց Ազրպէյճանը` սկսելով Պաքուի եւ Սումկայիթին մէջ բնակութիւն հաստատած հայերու կոտորածէն, մինչեւ ծանր հրետանիով եւ օդուժով` Ստեփանակերտի անմեղ բնակչութեան վրայ կոյր ռմբակոծումները, սակայն հայութիւնը շուրջ 30 տարի դիմադրեց, եւ կարելի եղաւ կացութիւն շրջել եւ դուրս գալ այդ պարտուողի եւ լուծի տակ մնացողի բարդոյթէն:
Մօտաւորապէս մէկուկէս տարի առաջ, պատահեցաւ անսպասելին եւ անըմբռնելին. փոխան գերակայութեան բարդոյթին, անվստահութիւնը, սեփական վախն ու անկարգութիւնն են, որ կը տիրապետեն: Ո՛չ միայն նսեմացած է կարողականութիւնը, այլ արձակուրդի ղրկուած է վճռակամութիւնը` որոշում տալու ունակութիւնը (decision making):
Նոր էջ մը բանալու եւ խաղաղութեան չհիմնաւորուած երազներու քողին ետին պահուըտելով, Երեւանի ղեկը գրաւողները առանց նախապայմանի սեղան նստած են Թուրքիոյ հետ, որ սակայն յստակ նախապայմաններով ներկայացած է նոյն սեղանին` կարճ ու կտրուկ` «Ո՛չ Ցեղասպանութիւն, ո՛չ Արցախ» յանկերգներով:
Դժբախտաբար, անցեալ 34 տարիներուն առաւել կամ նուազ չափով թերացանք լիարժէք տէր կանգնելու Արցախեան շարժումով ստեղծուած հզօրութեան, իսկ 44-օրեայ պատերազմին` հող, զէնք, զինամթերք եւ կեանքեր ու… կամք կորսնցուցինք: Վարդանանց հերոսամարտի տօնի նախօրեակին, Թուր Կէծակին ոչ միայն պատեանին մէջ պահած ենք, այլ դիտմամբ կորսնցուցած ենք:
Կարելի՞ է այս դրութենէն դուրս գալ:
Անկասկա՛ծ: Կարելի է վերստին զարթնուլ եւ ճակատաբաց, ամենայն արժանապատուութեամբ եւ ինքնավստահութեամբ վերակերտել, շարունակե՛լ 34 տարի առաջ սկիզբ առած Արցախեան շարժումը, որպէսզի անկէ անդին` սեւեռինք մեր դատի բոլոր հորիզոններուն:
