ԱՐԹՈՒՐ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ
ՀՅԴ անդամ, ԱԺ «Հայաստան» խմբակցութեան պատգամաւոր
Պատերազմից յետոյ արդէն չեմ յիշում` ո՛ր այցելութիւնս էր Արցախ: Եւ ամէն անգամ Արցախից վերադառնալիս մի քանի օր չեմ կարողանում ուշքի գալ: Գիտէք, այնպիսի տպաւորութիւն է, կարծես այցելում ես շատ ծանր հիւանդ կամ վիրաւոր մտերիմ հարազատիդ, որ պայքարում է կեանքի համար:
«Հասկանում ես, որ պէտք է կողքը լինես, որ` պարտաւոր ես նրան այցելել, որ` հիմա նրան աւելի ես պէտք, քան երբեւէ. նա ունի քո կարիքը: Բայց այցելելը իւրօրինակ համարձակութիւն է պահանջում: Ուժ եւ կամք պէտք է ունենաս, որ այցելես անկողնում գամուած հարազատիդ, տեսնես նրա տառապանքները, դէմքին` ժպիտի ու ծիծաղի փոխարէն, տեսնես ցաւ ու տառապանք…
Այսօր մեր յաղթանակների ու ազգային իղձերի խորհրդանիշ Արցախը դարձել է պարտութեան, կորստի ու ցաւի խորհրդանիշ: Ու կարեւոր չէ` կոկիկ ու մաքուր Ստեփանակերտում էիր, յաղթական Շուշիում, Քարվաճառում էիր, Թարթառ գետի ափին կամ Մռովի ստորոտում, Հադրութի անտառներում էիր, թէ Արաքսի հովտում, դու քո տանն էիր, քո երկրի տէրն էիր, թուրքից ազատագրած հայրենիքում էիր: Դու քեզ յաղթանակած էիր զգում: Հիմա մնացել է մի փոքրիկ հողակտոր: Չես ուզում հաւատալ, որ այնտեղ, որտեղ դու տարիուկէս առաջ մոմ ես վառել, հիմա թուրքն է, որտեղ քէֆ ես արել ու քաջերի կենացն ես խմել, հիմա թուրքն է, որտեղ զոհուած ֆիդայու յուշաքարի առաջ գլուխ ես խոնարհել, հիմա թուրքն է… Յիշում եմ, թէ մի քանի տարի առաջ որքան էի ուրախացել, երբ Բերձորի կենտրոնական հրապարակի ժանգոտած լուսացոյցը փոխեցին: Միգուցէ դանդաղ, բայց կեանքը կանոնաւորւում էր, արդէն խաչմերուկում լուսացոյց էր աշխատում, երթեւեկութիւն էր կարգաւորում: Իսկ երեք օր առաջ ստիպուած ժամից աւել այդ հրապարակում սպասեցի, մինչեւ ազրպէյճանցիների շարասիւնն անցաւ ու շարժուեց դէպի Քարվաճառ: Քարվաճառ… հայոց միջնաբերդ: Ժամանակին Վայքունիկի մելիքներն այնքան հզօր էին, որ Ջրաբերդի մելիքներին օգնութեան էին հասնում, որ թուրքերից ու պարսիկներից պաշտպանուեն: Իսկ հիմա Քարվաճառում մի քանի հայ հոգեւորական է մնացել, որպէսզի թուրքի գերութեան մէջ յայտնուած Դադիվանքում խունկ ծխեն ու առ Աստուած աղօթեն…
Մանուկեան Գեղամի հետ Արցախում էինք: Զրուցել ենք` զինուորականների հետ, թուրքի դիրքից մի քանի մեթր հեռաւորութեան վրայ այգի մշակող շինականի հետ, գործարարների հետ, պատգամաւորների ու զինուորականների հետ: Երկար խօսել ենք Քաշաթաղի ու Աղաւնոյի վարչական ղեկավարի հետ: Մարդկանց խեղդում է անորոշութեան զգացումը: Ի՞նչ է լինելու վաղը: Ի՞նչ կարգավիճակ կ՛ունենայ Արցախը, կը վերադառնա՞ն Շուշի ու Հադրութ, որտեղո՞վ է անցնելու նոր «Լաչինի միջանցքը», որքա՞ն են մնալու ռուսները եւ վերջապէս` ո՞ւր է Հայաստանը: Արցախի շուրջ սարսափելի գործընթացնէր են ընթանում: Հայաստանն ու Արցախը կապող հանգոյցները հատիկ առ հատիկ քանդւում են: Հայաստանի իշխանութիւնները չեն թաքցնում, որ Արցախից ձեռք են քաշել: Փորձում են իրենց դաւաճանութիւնն արդարացնել` պատմական փաստերն աղաւաղելով եւ նախորդներին բոլոր հնարաւոր ու անհնար մեղադրանքներ առաջադրելով, ստելով, դեմագոգիայի նոր բարձունքներ նուաճելով: Հասարակութիւնը մեծամասամբ անտարբեր է: Այս ընթացքում Արցախը պոկում են Հայաստանից; Թուրքեր միայն ճանապարհներ ու օդակայաններ չեն կառուցում: Աղդամի խաչմերուկում նոր ենթակայան են կառուցել: Ինչո՞ւ, ո՞ւմ համար: Ինչը զէնքով չնուաճեցին, փափուկ ուժով են ուզում կլանել: Եթէ նոր միջանցքը կառուցուի, Արցախը կը դառնայ կղզեակ` թշնամական Ազրպէյճանի խորքում: Կառավարութեան ներկայացուցիչները մի քանի ամիս առաջ պնդում էին, որ այդ ուղղութեամբ դեռ քայլեր չեն ձեռնարկւում, իսկ հիմա արդէն նոր ճանապարհի տեղն են որոշում…
Կանգնած ենք Արցախը կորցնելու վտանգի առաջ, լուրջ եւ իրական վտանգի առաջ… Ի՞նչ անենք: Կա՛մ պէտք է երեսներս շրջենք, որ չտեսնենք հոգեվարքի տառապանքները, կա՛մ պէտք է մեր եղբօր հետ լինենք, մեզանից կախուած ամէն ինչ անենք, որ մեր խոցուած եղբայրն ապաքինուի, ցաւը փոխուի յոյսի, իսկ յոյսը յաղթանակ երկնի: Ինչո՞ւ եմ սա ասում: Գիտեմ` դժուար է Արցախ գնալը: Դժուար է հոգեպէս: Շատերը նաեւ Արցախ այցելելն այլեւս անվտանգ չեն համարում: Այդպէս չէ, ճանապարհը բաց է: Արցախում ձեզ սպասում են, յոյսով սպասում են: Տարուայ մէջ գոնէ մի անգամ, մի քանի օրով Արցախ այցելէք: Արցախը մենակ մի՛ թողեք…
