Զրոյց` «Նոր Հայ»-ուն Շուրջ
Առանձին յօդուածով մը ներկայացուցած էի «նոր հայ»-ու տիպարը: Այսինքն` այն հայը, որ ամբողջապէս սփիւռքի արտադրութիւն է, կտրուած` անցեալի յուշերէն, աւանդութիւններէն, կարօտներէն եւ մինչեւ իսկ մայրենի լեզուէն: Այսուհանդերձ, հայ կը զգայ ինքզինք, որովհետեւ ներքնապէս կ՛ապրի իր ազգային պատկանելիութեան տագնապը եւ մտքի ճամբով կ՛ուզէ հաղորդակցիլ հայ ժողովուրդի պատմութեան եւ անոր արդար Դատին հետ:
Բարեկամ մը, որ շատ մը ուրիշներու պէս ընդվզած էր այս «նոր հայ»-ուն պատկերին առջեւ, հարց տուաւ ինծի.
– Աղբա՛ր, ասանկ հայ կ՛ըլլա՞յ: Հայերէն պիտի չխօսի, հայու սովորութիւնները պիտի մոռնայ, հայու ցաւն ու կարօտը պիտի չապրի, եւ մենք ասանկ մէկը «հայ» պիտի կոչենք: Ո՛չ, չեմ կրնար ըմբռնել. հայ ըսածդ աչքերուն մէջ արցունքի կաթիլներ պիտի զգայ, երբ մեր երգերը երգուին եւ երբ ա՜խ Հայաստան բացագանչէ:
Բարեկամիս ընդվզումը արդար էր` իր սերունդի հաշուին: Բայց «նոր հայ»-ու տիպարն ալ իրողութիւն ըլլալէ չէր դադրեր` Ֆրանսայէն մինչեւ Ամերիկա: Ուստի աշխատեցայ բացատրել երեւոյթը եւ մխիթարել զինք:
– Մտիկ ըրէ,- ըսի,- դուն գիւղացի մարդ ես եւ հողին օրէնքներէն լաւ կը հասկնաս: Ամէն հող որոշ արտադրութեան յարմարութիւններ կ՛ունենայ: Ամէն ծառ որոշ պտուղ մը կու տայ: Կարելի չէ խնձորենիէն կեռաս պահանջել: Արդ, սփիւռքի հողերն ու ծառերն ալ իրենց իւրայատուկ պտուղները ունին: Ֆրանսայի եւ Ամերիկայի հողերէն չենք կրնար մշեցի կամ սեբաստացի հայեր ստանալ: Մոռցի՛ր այլեւս այդ բերքը: Սիրես կամ ոչ` մեր տարագիր կեանքի յիսնամեայ պատմութիւնը մեզի սկսած է տալ նոր տեսակի պտուղ մը:
– Խա՛կ է եւ անհամ այդ պտուղը,- բացագանչեց բարեկամս:
– Կրնայ ըլլալ,- հանդարտեցուցի զինք,- եւ յետոյ` քիչ մըն ալ քիմքի ու վարժութեան հարց է: Աւելի երկար համտեսելով` թերեւս համով գտնենք հայութեան այս նոր պտուղները: Գիտե՞ս՝ անոնք ալ ինչ կ՛ըսեն մեզի համար: Կ՛ըսեն, որ չափազանց հասունցած ըլլալով` մեր քաղցրութիւնը սկսած է սիրտ առնել եւ ախորժակ գոցել…
– Լուրջ հարցերը կատակի կու տաս:
– Ո՛չ, կատակ չէ ըրածս: Սեպէ, որ սփիւռքի հողերը հայկական ո՛չ մէկ պտուղ տային, սեպէ, որ մեր կենսունակութեան ծառերը բոլորը մէկ չորցած ըլլային, ինչպէս կը սպասուէր երեսուն-քառասուն տարի առաջ, այն ատեն աւելի՞ լաւ պիտի ըլլար: Գոնէ հիմա նոր սերունդին ներկայացուցիչները տարբեր ձեւով եւ տարբեր ճամբաներով իրենց մայր ժողովուրդի եւ մայր հայրենիքի ճակատագրով կը հետաքրքրուին: Ամբողջական ուծացումի եւ ամբողջական կորուստի փոխարէն` այսքանն իսկ մխիթարական չե՞ս գտներ:
Բարեկամս իսկական «հին հայ» մըն էր` պորտին կապը հայրենի երդիկին տակ ձգած: Գլուխը շարժեց խորհրդաւոր եղանակով մը եւ ըսաւ.
– Է՛հ, լա՛ւ, աս քու «նոր հայերդ» պիտի կրնա՞ն հիներուն լքած դիրքերը գրաւել արժանաւորապէս, պիտի ուզե՞ն պատասխանատուութիւններ ստանձնել ազգային պայքարի ճակատներուն վրայ:
– Հա՛, ճիշդ հոս է բուն խնդիրը,- պատասխանեցի մտահոգ,- ինծի համար ալ դեռ պարզ չէ, թէ նորերը պիտի յայտնաբերե՞ն արդեօք զոհողութեան եւ ազգային ծառայութիւններու այն ոգին, որ իրենց պապերուն մեծագոյն արժանիքը եղաւ: Ժամանակը եւ միջավայրը կը փոխեն շատ բան, ապրելակերպի ձեւերը, արդուզարդի նորոյթները, մինչեւ իսկ` գաղափարները: Այս բոլորին հետ կարելի է հաշտուիլ` իբրեւ յեղաշրջումի բնական երեւոյթներ: Սակայն գոյութիւն ունի հիմնական արժէք մը, որ արդէն կը բխի եւ ժամանակի ու միջավայրի պայմաններէն դուրս կը մնայ: Ատիկա, ահաւասիկ, գաղափարի մը համար պայքար մղելու անդիմադրելի կիրքն է ու կոչումը: Այս զգացումը կա՛մ կայ կամ չկայ:
– Լա՛ւ որ դուն կ՛ըսես,- քաջալերուեցաւ բարեկամս:
– Մի աճապարեր, հին սերունդին մէջ ալ նուիրեալներու, ուխտեալներու եւ զինուորեալներու բազմութիւնը մեծ թիւ մը չի կազմեր: Բոլոր «ա՜խ Հայաստան» ըսողները պատրաստ չէին Հայաստանի համար զոհուելու:
– Աղբա՛ր, խոշոր բառերու պէտք չկայ, մենք պահանջած չունինք, որ երթան եւ Հայաստանի համար արիւն թափեն, այլ թող մեզ ուրախացնեն` առօրեայ պզտիկ գործերու գլուխը անցնելով: Օրինակ` այդ քու «նոր հայերդ» թող դուրս գան իրենց մեկուսացումէն, իրենց մատենադարաններէն, իրենց հաճոյալի շրջանակներէն եւ թող մտնեն մեր միութիւններուն մէջ: Որքա՜ն գործ կայ կատարելիք ամէն տեղ: Համեստ գործեր` անշուշտ, որոնք յիսուն տարի մը եւս մեր բազմութիւնները հայ պահելու պիտի ծառայեն օտար երկինքներու տակ: Իմ ուզածս ա՛յս է. ի՛նչ տեսակ հայ կ՛ուզեն, թող ըլլան, միայն թէ թող աշխատին իրենց ժողովուրդին համար:
– Կարծեմ այս կէտին շուրջ տարակարծութիւն չունինք: Մեր ամբողջ ճիգը պէտք է ըլլայ այսուհետեւ «նոր հայերը» գործի լծել, պատասխանատուութիւններու վարժեցնել, դիրքերու եւ պաշտօններու կոչել: Այլապէս, անիմաստ ներկայութիւն մը պիտի ըլլար հայ կեանքի լուսանցքին վրայ շարուիլ եւ հայոց անցեալն ու գալիքը դիտել ամաթէօր մարդու աչքերով: Ամէն զաւակ իր տան ու ազգին հանդէպ պարտաւորութիւններ ունի կատարելիք, եթէ իսկապէս ինքզինք հարազատ մէկ անդամը կը զգայ այդ հաւաքականութեան:
– Կը կասկածիմ, որ անոնք մեր ըրածը կարենան ընել,- մրմնջեց բարեկամս թերահաւատ:
Ո՞վ պիտի կարենայ այս կասկածը փարատել, եթէ ոչ իրենք` «նոր հայու» ներկայացուցիչները, իրենց կենդանի գործով եւ տիրական հաւատքով:
Մ. ԻՇԽԱՆ
