ՄԻՀՐԱՆ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ
Հրայր Մարուխեան իր անձին հմայքով, խօսքին ջերմութեամբ եւ մանաւանդ իր ծաւալած գործին տարողութեամբ եզակի եղաւ ընդհանուրին մէջ, անոր կեանքին պատմութիւնը միաժամանակ պատմութիւնը կազմեց իր անձնաւորած կուսակցութեան, յատկապէս` վերջին տասը-տասնհինգ տարիներուն:
Բազմաճակատ պայքարի ռահվիրայ, քաղաքական յարաբերութիւններու եւ կազմակերպական աշխատանքի չյոգնող ճամբորդ, որ ներկայ եղաւ ամէնուրեք, ուրկէ որ հայ կեանքի ու Հայ դատի կանչը լսեց:
Կուսակցութեան հանդէպ իր հաւատքը շատ բարձր եղաւ իր շրջապատէն, նոյնիսկ` իր անձէն: Հաւատաց, որ կուսակցութիւնը կը պատկանի իրեն եւ ինք` կուսակցութեան: Եւ այդ հաւատքը իրեն համար կազմեց կեանքի ուղեցոյց, կամքի եւ ուժի անսպառ աղբիւր:
Համոզումով ընկերվարական ու գաղափարի մարտիկ` Հ. Մարուխեան յաջողեցաւ իր շուրջ խմբել գաղափարական սերունդ մը եւ զայն հմայել իր հաղորդականութեամբ ու վարակիչ խօսքով, եւ այդ սերունդին ներարկեց մարտական ոգի ու զոհաբերութեան յանձնառութիւն: Այդ սերունդը փարած մնաց իրեն եւ այսօր ալ երախտապարտ է իր յիշատակին: Նոյն սերունդն է ընդհանրապէս, որ ներկայիս կը ղեկավարէ կուսակցութիւնը` ի սփիւռս եւ ի Հայաստան: Սերունդ հասցնելը ղեկավարի մը թերեւս ամէնէն նուիրական պարտականութիւնն է:
Հայոց ցեղասպանութիւնը միջազգային ճանաչում գտած ըլլալու իրողութեան մէջ անչափելի եղաւ Մարուխեան Հրայրի ներդրումը` մարտունակութիւն ներշնչող իր ոգիով, պետական դէմքերու հետ իր տեսակցութիւններով եւ իր քաջ կեցուածքներով: Իր սեփական
կեանքին դէմ նիւթուած դաւադրութիւններն ու սպառնալիքները ոչ մէկ ձեւով ազդեցին իր վրայ: Չընկրկեցաւ երբեք ու պայքարը շարունակեց, այնքան ատեն որ միջազգային իրադրութիւններն ու քաղաքական մթնոլորտը ձեռնտու եղան այդ պայքարին համար:
Ղարաբաղեան շարժումի առաջին օրերէն ՀՅԴ Ընդհանուր ժողովն ու Բիւրոն պատուիրակեցին ընկեր Հրայրը, որպէսզի կենսաւորէ «Դէպի Երկիր» կարգախօսը:
Սկզբնական շրջանի անորոշ ու տարտամ «Դէպի Երկիր» յղացքը շուտով լիցք ու իմաստ ստացաւ եւ իբրեւ բիւրեղացեալ գաղափար` հմայեց հոգիները եւ վեհապետեց մտքերու վրայ:
Ինքնապաշտպանութեան առաջին զէնքերը հասան Ղարաբաղ, եւ Դաշնակցութիւնը վերընձիւղուեցաւ հայրենի աշխարհին մէջ:
Այս մեծ ու ազգակերտ գործին մէջ` շատե՜ր, շատեր ունեցան իրենց արիւնի ու քրտինքի անչափելի բաժինը, բայց այդ գործին մէջ ընկեր Հրայրին ղեկավարման գործի բաժինը առանձնապէս յատկանշական եղաւ:
