Ղեկավարման Քոալիսիոն Սկզբունքը Հայաստանում

ԱՐՏԱՇԷՍ ՇԱՀԲԱԶԵԱՆ

Ներկայացուած խորագրի ներքոյ կարելի է թերեւս պատմաքաղաքական լուրջ ուսումնասիրութիւններ կատարել` սկսելով Հայաստանի պառլամենտարիզմի ակունքներից: Յիշենք, որ Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան հռչակմանը յաջորդող օրերին, դեռեւս Թիֆլիսում, վարչապետ նշանակուած Յովհաննէս Քաջազնունին յանձնարարութիւն ունէր ձեւաւորելու քոալիսիոն կառավարութիւն: Ցաւօք տարբեր ուժերի հետ (ՀԺԿ, Հայ սոցիալ-դեմոկրատներ, սոցիալ յեղափոխականներ` Էսէռ-ներ ) մէկ ամսից աւելի տեւած բանակցութիւնները արդիւնք չտուեցին: Աւելացնենք, որ խուսափելով միանձնեայ կառավարումից, հետագայում, առաջին կառավարութեան վեց հոգանոց կազմում, անհատական սկզբունքով, ընդգրկուեցին երկու ոչ կուսակցականներ: Յստակութեան համար յիշեցնենք նաեւ, որ առաջին խորհրդարանը` Հայաստանի Խորհուրդը ոչ թէ ընտրուել, այլ նշանակուել էր Թիֆլիսի Հայոց կեդրոնական ազգային խորհրդի կազմից կուսակցական համամասնութեամբ` երեք անգամ բազմապատկելով անդամների թիւը եւ աւելացնելով երեք անկուսակցականների:

Սրանով հանդերձ, նոյն տարուայ նոյեմբերին ձեւաւորուեց քոալիսիոն կառավարութիւն` Դաշնակցութեան եւ Հայ ժողովրդական կուսակցութեան միջեւ: Չնայած Դաշնակցութեան ակնյայտ գերակշռող դիրքին` պառլամենտում եւ մեծ ժողովրդականութեանը, քոալիսիոնում երկու կուսակցութիւնների միջեւ նախարարական աթոռներ բաշխուեցին հաւասարաբար, ինչպէս եւ մէկ տեղ տրուեց անկուսակցական գործչի: Ա. Հանրապետութեան գոյատեւման երկուսուկէս տարիների ընթացքում երկրորդ անգամ քոալիսիոն ձեւաւորուեց Սիմոն Վրացեանի դահլիճի կարճատեւ գործունէութեան ընթացքում, երբ ՀՅԴ-ն Էսէռ-ների հետ կազմեց քոալիսիոն խառը կառավարութիւն:

Հայաստանի վերանկախացումից յետոյ, 1991 թուականին ընտրուած Գերագոյն խորհրդի օրերից, Համագործակցութեան, Միաւորման, Դաշինքների կամ ուղղակիօրէն Քոալիսիոն կառավարութիւնների անունով, ըստ էութեան քոալիսիոն ձեւը որդեգրուել է, թէ՛ իրերայաջորդ խորհրդարաններում եւ թէ՛ համապատասխան կառավարութիւններում: Ընդ որում, հարկ է շեշտել, որ թէ՛ Ա. հանրապետութեան դէպքում եւ թէ՛ մեր օրերում կառավարող ուժերը, յաճախ հնարաւորութիւն ունենալով խորհրդարանական մեծամասնութեան վրայ յենուելով միանձնեայ ձեւաւորել կառավարութիւններ, գերադասել են դաշնակցային կամ քոալիսիոն ձեւաչափը:

Կարելի է ասել, որ պառլամենտարիզմի մեր ոչ հարուստ պատմութեան մէջ հաստատուել է քոալիսիոն համագործակցութեան աւանդոյթը: Քանի որ յաճախ, թուային յարաբերակցութեան առումով, դրա անհրաժեշտութիւնը չի եղել, տեղի ունեցածի պատճառները պէտք է փնտռել քաղաքական նպատակայարմարութեան մէջ:

Բան այն է, որ ինչպէս անցած դարասկզբին, նոյնպէս եւ այսօր հայ ժողովրդի եւ մեր պետականութեան առջեւ ծառացած է եղել եւ շարունակում է մնալ ազգային միասնականութեան հարցը: Երկու ժամանակահատուածներում էլ օրուայ իշխանաւորների համար կենսական խնդիր է դիտուել ներքաղաքական կայունութեան ապահովումը: Այս դէպքում հէնց ներքաղաքական կայունութեան եւ հասարակութեան առաւել համախմբուածութեան ապահովման ցանկութիւնն էլ հիմնական դրդապատճառ են հանդիսացել նման համագործակցութիւնների համար: Ներկայացուցչական եւ գործադիր ոլորտներում ուժերի մէկտեղման եւ համատեղ գործունէութեան հնարաւորութիւնը նաեւ նպաստել է, պետականութիւնների կայացման ճակատագրական փուլերում` ապահովելու ղեկավարող մարմինների արդիւնաւէտ գործունէութիւնը: Այս գործելաձեւը ոչ միայն տարբեր ուժերի ունեցած քատրերի ներգրաւուածութիւնն է ապահովել, այլեւ հնարաւորութիւն է ստեղծել, որ համագործակցութիւնը լայնօրէն տարածուի պետական եւ հասարակական կեանքի վրայ` ընդգրկելով Ազգային անվտանգութեան խորհուրդը, բանակը, վերահսկողական մարմինները, տեղական ինքնակառավարման մարմինները, տարբեր բնոյթի այլ յանձնախմբեր ու խորհուրդներ: Կարելի է համարձակօրէն եզրակացնել, որ եթէ անցնող մօտ երեք տասնամեակի ընթացքում Հայաստանը կարողացել է խուսափել ներքաղաքական ճգնաժամերից ու քաղաքացիական վտանգաւոր առճակատումներից, ապա մեծապէս` շնորհիւ համագործակցաբար աշխատելու քաղաքական ուժերի միջեւ հաստատուած աւանդոյթի: Ի դէպ,  դաշնակցած աշխատելու գործելակերպը յատուկ է եղել նաեւ ընդդիմադիր դաշտին, երբ իրարից գաղափարապէս տարբեր ուժերն անգամ ժամանակաւոր գործակցութիւն են հաստատել որոշակի խնդիրների եւ նպատակների շուրջ: Եւ, ի դէպ, երկրի շահերից ելնելով,այդ գործակցութեան եզրերը յաճախ մերձեցել են նաեւ իշխանութիւնների ու ընդդիմութեան միջեւ: Որպէս օրինակ կարելի է յիշել, որ տարբեր բեւեռներ ներկայացնող ուժերը գրեթէ մշտապէս միասնաբար են գործել միջազգային հարթակներում:Կարելի է նաեւ յիշել, ինչպէս կոշտ հակադրութեան մէջ գտնուող ՀՀՇ-ական իշխանութիւնն ու Դաշնակցութիւնը 1990-ականներին համագործակցութեան բազմաթիւ դրուագներ են ունեցել Ղարաբաղի ազատագրութեան եւ Հայաստանի սահմանների պաշտպանութեան ասպարէզում: Ընդդիմադիր Դաշնակցութիւնն այդ տարիներին Հայաստանի ու Արցախի տարբեր շրջաններում ունեցել է զինուած ջոկատներ, իսկ Շուշիում` Առանձնակի գումարտակ:

Նոյն քաղաքական մթնոլորտի պայմաններում Դաշնակցութեան սփիւռքեան կառոյցները հնարաւորինս օժանդակել են տարբեր երկրներում Հայաստանի դիւանագիտական ներկայացուցչութիւնների կայացման գործին:

Եւ հակառակը, կարելի է ցաւալի օրինակներ յիշել, երբ բաց է թողնուել համագործակցութիւնների հնարաւորութիւնը:

Եւ այսօր, երբ խօսակցութիւններ են ծաւալւում այս կամ այն ուժերի քոալիսիոն գործակցութիւնների մասին, հարկ է երեւոյթը քննել ընդհանուր նպատակների եւ գործընթացների շրջագծում:

Երբ դատողութիւններ են արւում, թէ այս ուժը պէտք չէ այն միւսի հետ համագործակցէր, ասելիքի խորքում, թերեւս այն միտքն է, որ` «թողնէիք միայնակ, թող` տապալուէին»: Առաջնորդուելով մերժումի մտայնութեամբ յաճախ չենք քննում այն երեւոյթի արմատները, թէ ի՛նչ պատճառով է յաջողուել հայկական հասարակական-քաղաքական կեանքը, իր բոլոր հիմնահարցերով հանդերձ, ճակատագրական այս տարիներին զերծ պահել պառակտումներից ու առճակատումներից:

Ի հարկէ համագործակցութիւնները արդարացւում են իրենց արդիւնքներով, եւ այդ արդիւնքները պէտք է դիտարկել ազգային շահերի մեծ պրիսմակի ներքոյ:

Չմոռանանք նաեւ, որ մեզանում քաղաքական ուժերը հիմնականում միայնակ են գնացել ընտրութիւնների` այդ ընթացքում դառնալով մրցակիցներ բոլորը` բոլորին: Հետեւաբար հետագայ համագործակցութիւնները դարձել են ոչ թէ արհեստական եւ կասկածելի քաղաքական օրինականութեամբ ինքնանպատակ գործարքներ, այլ` ստեղծուած իրավիճակից բխող ամէնէն աւելի արդիւնաբեր լուծումներ:

Ի հարկէ քաղաքական ու նաեւ բարոյագիտական առումով նպատակայարմար է, որ համագործակցութիւնների խոհանոցը մնայ փակ, շատ դէպքերում չբացայայտելով ներքին, երբեմն երկարատեւ ու սուր քննարկումները` մինչ փոխզիջումային տարբերակների յանգելը: Այս երեւոյթի գոյութեան մասին, սակայն, առնուազն կարելի է գլխի ընկնել անդրադառնալով, թէ որոշակի խնդիրների վերաբերեալ ո՛ր ուժը ինչպիսի՞ տեսակէտներ է յայտնել հրապարակային քննարկումների ժամանակ: Ակնյայտ է մէկ բան. քաղաքական ուժերի համար կարեւորը ոչ թէ այս կամ այն դաշտում գտնուելն է, այլ` ինքնուրոյնութեան եւ սեփական դիմագծի պահպանումը: Այլապէս կարելի է եւ առերեւոյթ ներկայանալ որպէս թունդ ընդդիմութիւն, բայց` գործել կառավարող ուժերի նախագծած բեմագրութեամբ:

Մեր զանգուածային դատողութիւնը երբեմն յանգում է փարատոքսալ վճիռների` մէկ կողմից կայ ամէն տեղ, նոյնիսկ չհիմնաւորուած անհրաժեշտութեամբ միաւորուելու, հայ հասարակութեան մէջ բաժանարար անդունդներ թոյլ չտալու պահանջը, եւ միւս կողմից` մերժւում է համագործակցութեան փաստը, խրախուսւում է մշտատեւ հակադրութիւնը` քաղաքական դաշտը սեւ եւ սպիտակ գոյների մէջ տեսնելու վտանգաւոր գայթակղութիւնը:

Այս երկիմաստ վիճակը չէզոքացնելու համար շատ կարեւոր է, որ ընտրութիւններից առաջ լիարժէք բացութեամբ քաղաքական ուժերը ներկայացնեն ապագայի հնարաւոր քայլերը եւ պարտաւորուածութիւն զգան ընթացքում չշեղուելու դրանցից: Միւս կողմից` ընտրողն ինքը պէտք է իր վերաբերմունքով որոշի այն ուժերի ճակատագիրը, որոնք գործողութեան մի ծրագիր են ներկայացնում, բայց իրականացնում են այլ բան: Այսինքն խօսքը երկկողմանի պարտաւորութիւնների ու պատասխանատուութիւնների մասին է, ինչը նաեւ կարող է հիմք ստեղծել քաղաքական դաշտի քաղաքական օրինականութեան եւ պարզեցման համար: Եւ այդ դէպքում երեւոյթների վերաբերեալ մենք դատողութիւններ կ՛անենք ոչ թէ ենթակայական եզրայանգումների հիման վրայ, այլ` հիմք ընդունելով ակնառու փաստերը:

«Դրօշակ»