Պէյրութի Նաւահանգիստը
Այս օրերուն բաւական կը խօսուի Պէյրութի նաւահանգիստի ընդարձակման եւ անոր կանոնաւորման անհրաժեշտութեան մասին: Թէեւ երրորդ աւազանի աշխատանքները 1967-ին լրացան, կը մնան դեռ մթերանոցներու կառուցումները:
Սուէզի անակնկալ փակումը յունիսին, Միջին Արեւելքի տարանցումները դարձան դէպի Պէյրութի նաւահանգիստը: Յատկապէս, Յորդանանի ներածումներն ու արտածումները, որոնք Աքահայի միջոցով տեղի կ՛ունենային, ներկայիս մեծ մասով Լիբանանէն կ՛անցնին: Միւս կողմէ` Սէուտական Արաբիոյ, Քուէյթի եւ Իրաքի տարանցումներէն մաս մը դարձեալ Պէյրութի միջոցով տեղի կ՛ունենայ: Յորդանանը, որ ամէն տարի 10.000 թոն ֆոսֆաթ կը ղրկէր, 1967-ին 30.000 թոն ղրկած է մեր նաւահանգիստէն:
Առեւտրական գործառնութիւններու զարգացումով Պէյրութի նաւահանգիստը նեղ կու գայ նաւերը օրը օրին ընդունելու եւ անոնց ապրանքները պարպելու համար: Այս պատճառով բազմաթիւ նաւեր ծովուն բացերը կարգի կը սպասեն` նաւահանգիստէն ներս մտնելու համար:
Հակառակ յունիսեան դէպքերու պատճառով յառաջացած տնտեսական տագնապին եւ, հետեւաբար, առեւտրական փոխանակութիւններու նուազումին, Պէյրութի նաւահանգիստին գործառնութիւնները գոհացուցիչ արդիւնք տուած են 1967-ին: Այսպէս, արտածումներու եւ ներածումներու ընդհանուր գումարը հասած է 2.288 175 թոնի` 1966-ի 2.277.417 թոնին դիմաց: Ներածումները եղած են 1.704.637 թոն, իսկ արտածումները` 583.538 թոն: Արտածումները ներածումներուն մէկ երրորդը կը կազմեն` ըստ վերոյիշեալ պաշտօնական թիւերուն: Որով Սուէզի ջրանցքին փակումը զգալիօրէն ազդած է արաբական երկիրներու տարանցումներուն` ի նպաստ Պէյրութի նաւահանգիստին:
Ոչ մէկ յիշատակութիւն կայ փիւնիկեան շրջանէն Պէյրութի նաւահանգիստին մասին: Ասկէ 762 տարի առաջ, խաչակիրներու օրով, Պէյրութի նաւահանգիստը ունեցած է 150 մ երկարութիւն եւ 100 մ լայնութիւն: Աւազանի խորութիւնը միայն 2-3 մ եղած է: Այդ օրերուն հազիւ 5-6 առագաստանաւեր, 30 մ երկարութեամբ, կրցած են քարափին մօտենալ:
1887-ին օսմանեան կառավարութիւնը յատուկ ֆերմանով ընկերութեան մը թոյլատրեց նոր նաւահանգիստի շինութիւնը` հին նաւահանգիստին առջեւ: Նորը, որ գործածուեցաւ մինչեւ մեր օրերը` 1934, ունէր 806 մ. երկարութեամբ կոհակաթումբ մը (պրիզ-լամ), քարափէն 150 մ երկարող թեւ մը եւ 150 մ լայնութեամբ անցք մը` նաւերուն համար: Այս առաջին աւազանը ունէր 21 հեկտար տարածութիւն:
Աւելորդ է յիշել, որ Պէյրութի նաւահանգիստը Միջին Արեւելքի մէջ մեծ դեր կատարած է տնտեսական եւ առեւտրական գետնի վրայ: Ամբողջ Թուրքիան միայն Զմիւռնիոյ եւ Պէյրութի նաւահանգիստները ունէր: Կը նշանակէ, որ մեծ արժէք ներկայացնող ձեռնարկ մըն էր այդ ժամանակներուն:
Երկրորդ աւազանը շինուեցաւ 1934-ին` 19 հեկտար տարածութեամբ: Նախկին կոհակաթումբը երկարեցաւ 450 մ, իսկ դիմացէն երկրորդ թեւը հասաւ 330 մեթրի: Քարափը 2.330 մ երկարութիւն ունեցաւ, իսկ շահուած հողը` Մըտաուարի կողմէն, 275.000 քառ. մեթր բարձրացաւ:
Երեսուն տարուան ընթացքին գործառնութիւնները աւելցան եւ երրորդ աւազանի շինութիւնը որոշուեցաւ 1962-ին, եւ 1967-ին ծովային աշխատանքները վերջացան: Կոհակաթումբը 300 մեթր եւս երկարեցաւ, իսկ քարափը` 1300 մեթր: Թէեւ այս աւազանը սկսաւ գործել, բայց կատարեալ գործունէութիւնը հազիւ 1970-ին կամ 1972-ին պիտի սկսի: Աւազանին շուրջը պիտի շինուին ճամբաներ, շոգեկառքի գիծեր, կայարան, կոյուղիներ, արմտիքի ամբարներ, ելեկտրական գիծեր, մթերանոցներ, վարչական շէնքեր, սառնամթերանոցներ եւ այլն: Ծովէն շահուած հողային տարածութիւնը մօտ 500.000 քառ. մեթր է, որ բոլորովին պարապ է:
Արդարեւ, Պէյրութի նաւահանգիստի կոհակաթումբին երկարութիւնը հասած է 1.556 մեթրի, իսկ քարափը` 3.300 մեթրի: Ժամանակին, խաչակիրներու օրով, 5-6 առագաստանաւեր կը մտնէին, այսօր 18 նաւեր կը մտնեն, իսկ երրորդ աւազանով մինչեւ 30 նաւեր պիտի կրնան խարսխել: Առեւտրական ազատ գօտին, որ 125.000 քառ. մեթր է, այսօր 250.000 մեթրի բարձրացած է: Միւս կողմէ, նախկին առաջին աւազանի եւ քարափի բարեկարգութեամբ, ծովէն բաւական հող շահուած է մթերանոցներու շինութեան համար:
Վերջին տասնամեակի ընթացքին փոխադրական գործառնութիւններուն զարգացումը ցոյց կու տայ, որ Պէյրութի նաւահանգիստին գրաւած աշխարհագրական բացառիկ դիրքին շնորհիւ` փոխանակուած ապրանքներուն տարողութիւնը հետզհետէ կը բարձրանայ: Եւ եթէ խորունկ քարափներ շինուին հսկայ նաւեր ընդունելու համար, մեծապէս պիտի դիւրանայ այդ նաւերուն պարպումն ու բեռնումը: Նաւահանգիստին մէջ հսկայ մթերանոցներու կառուցումը` ցորենի եւ պտուղներու համար եւ ազատ գօտիի ընդլայնումը հնարաւորութիւն պիտի տան վաճառականներուն եւ օտար պետութիւններուն, որ իրենց տեղական արտադրութիւնները Պէյրութի մէջ ամբարեն Միջին Արեւելքի մէջ սպառելու համար: Խնայողութեան տեսանկիւնէն քննելով` 40.00 թոննոց նաւերու քարաճին մօտենալը` մեծ առաւելութիւններ պիտի ապահովեն Լիբանանի տնտեսութեան:
Շատ հին ժամանակներէ ի վեր Պէյրութի Միջին Արեւելքի դուռը նկատուած է եւ բարեբախտաբար կը պահէ այդ առանձնաշնորհեալ դիրքը: Պէյրութ Դամասկոսէն 110 քմ հեռու է, Հալէպէն` 390, Ամմանէն` 300, Պաղտատէն` 900, Քուէյթէն եւ Տահրանէն` 1800, իսկ Թեհրանէն` 2.000: Այս վեց երկիրներու համար Պէյրութի նաւահանգիստը ամէնէն ձեռնտու կեդրոնը կրնայ ըլլալ` իրենց ներածումներուն եւ արտածումներուն համար:
Պաշտօնական վիճակագրութիւններու համաձայն, տասը տարուան ընթացքին Պէյրութի նաւահանգիստին գործունէութիւնը կրկնապատկուած է եւ հասած` աւելի քան 2 միլիոն թոնի: Կը կարծուի, որ մօտաւոր ապագային Պէյրութի նաւահանգիստի գործունէութեան տարողութիւնը պիտի հասնի տարեկան 4 միլիոն թոնի:
Գ. Ս.
