Ն. Պ.
Հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան, բայց մանաւանդ 28 Մայիս 1918ին կերտուած անկախ Հայաստանի տարեգրութեան ամէնէն սեւ օրերը արձանագրուեցան Հոկտեմբեր 1920ին, երբ Լենին-Քեմալ սադայէլական զինակցութիւնը ամբողջ թափով երկու կրակի մէջ առաւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը։
Սեպտեմբեր 1920ի վերջին օրերուն քեմալական զօրքերը լայնածաւալ յարձակումի ձեռնարկեցին Հայաստանի դէմ՝ առանց պատերազմի պաշտօնական յայտարարութեան։ Թրքական ներխուժումը իր յաջողութեան գրաւը դրած էր Հայաստանի տարածքին տակաւին ապրող թուրքեւմահմետական տարրերու խռովութեանց վրայ։
Իր կարգին Լենինի Ռուսաստանը անցաւ յարձակողականի։ Թէեւ Խորհրդային Ռուսաստանի լիազօր ներկայացուցիչը՝ Լեգրան արդէն Երեւան կը գտնուէր եւ իբր թէ քաղաքական համաձայնութեան եզրերու շուրջ կը բանակցէր Հայաստանի կառավարութեան հետ, այսուհանդերձ՝ թէ՛ Կարմիր Բանակի զօրաբաժիններ հրահանգ ստացան ներխուժելու Հայաստան՝ ատրպէյճանական տարածքներէն, թէ՛ հայ պոլշեւիկներուն խորհրդային օժանդակութիւն հասաւ, որպէսզի սաստկացնեն հայկական բանակը ներքնապէս պառակտելու եւ ջլատելու իրենց ազգադաւ գործունէութիւնը։
Դառն ու հեգնական զուգադիպութեամբ մը, 1920ի աշնան, Հայկական Բանակը կ’ապրէր իր լաւագոյն օրերը թէ՛ սպառազինման, թէ՛ հանրապետութեան ողջ տարածքը հակակշռելու առումներով։ Գարնան բռնկած պոլշեւիկեան Մայիս Մէկի խռովութիւնները ոչ միայն զսպուած էին, այլեւ անուանի ֆետայիներ Սեպուհի եւ Սմբատի հրամանատարութեամբ գործող զսպիչ զօրքերը արդէն Դէպի Երկիր արշաւելու ծրագիրներ կը մշակէին, որպէսզի իրագործէին Միացեալ Հայաստանի ստեղծման համազգային տեսլականը։
Նման նպաստաւոր պայմաններու մէջ գտնուելով հանդերձ՝ Հայկական Բանակը հոգեբանօրէն պատրաստ չէր երկու թշնամիի դէմ կռուելու, որովհետեւ Խորհրդային Ռուսաստանը կրկնակի առումով ընկալելի չէր իբրեւ թշնամի ուժի։
Ընդհանրապէս Անկախ Հայաստանի իշխանութիւնները (նոյնիսկ Համօ Օհանջանեանի Բիւրօ-կառավարութեան օրով) կը տառապէին հոգեբանական այդ ներքին կաշկանդումէն։ Նախ՝ որովհետեւ ռուս ժողովուրդին հետ մեծ յոյսեր կապելու ամբողջ աւանդ մը արմատաւորուած էր հայոց ազգային գիտակցութեան մէջ։ Ապա՝ որովհետեւ ցեղասպան թուրքին դէմ ամբողջ էութեամբ կռուելու պատրաստ հայ զինուորն ու զինուորական ղեկավարը ի վիճակի չէին նոյնպիսի վճռականութեամբ ու մարտունակութեամբ զէնք գործածելու հայ խռովարարներու եւ սադրիչներու դէմ, կը դժուարանային հայու արիւն թափելու, որքան ալ բացայայտ ու աններելի ըլլար հայ պոլշեւիկներու ազգադաւութիւնը։
Հայկական Բանակի այս ներքին կաշկանդումը իր ամբողջ ողբերգականութեամբ ի յայտ եկաւ Հոկտեմբեր 14-15ին, երբ թրքական զօրքը հասաւ Կարսի մատոյցներուն եւ անառիկ բերդաքաղաքը ի վիճակի չեղաւ ետ շպրտելու ներխուժող թշնամին, որովհետեւ դասալքութիւնը ուղղակի ջլատեց մեր զօրքին մարտունակութիւնը։
Բայց յուշատետրի այսօրուան էջը կը վերաբերի Հոկտեմբեր 25ի այն կենաց-մահու կռիւներուն, որոնք մղուեցան Սուրմալու ճակատին վրայ եւ պսակուեցան հայկական զօրքերու փայլուն յաղթանակով։
Մէկ կողմէ ռազմական նախարար Դրոյի անձնական մասնակցութեամբ, իսկ միւս կողմէ զօրավար Սեպուհի եւ անոր աջ բազուկը հանդիսացող Ստեփան Ծաղիկեանի հրամանատարութեամբ կռուող հայկական ուժերը յաջողեցան կասեցնել եւ յետ մղել թրքական յարձակողականը, ինչ որ աւելի քան մէկ ամիսով երկարաձգեց Հայաստանի Հանրապետութեան կեանքը։
Այս իմաստով կ’արժէ Սուրմալուի ճակատին վրայ Հայկական Բանակին մղած յաղթական վերջին կռիւներուն նուիրուած այս էջը փակել հայաստանեան կայքէջերու կողմէ յաճախակի օգտագործուող արխիւային աղբիւրի մը փոխանցած վկայութեամբ։ «Ազատ, Անկախ եւ Միացեալ Հայաստանի վերջին օրերը» («Անյայտ Գրողի Օրագիրը») անունը կրող արխիւային այդ աղբիւրը հետեւեալ խորհրդածութիւնները կը կատարէ Հոկտեմբեր 1920ի օրհասական այդ օրերուն մասին.
«…Այդպիսի անորոշ դրութեան մէջ մեր հրամանատարութիւնը հրաման տուեց, որ մեր բանակը բովանդակ ճակատներում դիմի ընդհանուր յարձակման ամսի 14ին, որը եւ կատարուեց նոյնութեամբ: Այդ օրը առաջին անգամ լինելով մեր մօտ 25 հազարանոց բանակը շօշափման մտաւ երկու դիվիզիոն թուրք կանոնաւոր եւ նոյնքան խուժան թշնամու հետ եւ նրանց յամառ դիմադրութիւնը կոտրելով՝ 5 վերստ ետ մղեց, բայց որովհետեւ հակառակորդի դիրքերը իշխող էին ու մեր զօրամասերը դեռ կանոնաւոր չխմբաւորուած՝ կանգնեցրին իրենց առաջին առաջխաղացութիւնը, որից օգտուելով թշնամին հակայարձակման է դիմում եւ մերոնց ետ մղում իրենց դիրքերը ու որոշ մասերում աւելի խորանում մեր ճակատից ներս:
«Այս փոքրիկ անյաջողութիւնից յետոյ մերոնք ունենում են 100ի չափ սպաննուած եւ վիրաւոր:
«Այդ կռուից պարզ երեւաց, որ մեր զինուորները չեն կռւում, իսկ հակառակորդը՝ ընդհակառակը: Չկռուելով հանդերձ՝ խմբովին դասալքութիւն կար, այնպէս որ չորս կողմից ինքնապաշտպանութեան խմբակները, որ մէկ-մէկ պահապան հրեշտակներ էին Բերդաքաղաքի (Կարս) համար մասնաւորապէս, իսկ Հայաստանում՝ ընդհանրապէս, տասնեակներով դասալիքներ էին բերում գիշեր թէ ցերեկ:
«Մարդ ուղղակի ապշած է մնում. մեր բանակը հրաշալիօրէն հագնուած է Անգլիայից նոր ստացուած հագուստներով, սպառազինուած է լաւ, ինչպէս եւ պարենաւորուած: Ապա ինչո՞ւ չեն կռւում. ի՞նչ է պառճառը: Առաջ մենք բոլորս էլ հաւատացած էինք, որ եթէ տաճկական ճակատում ունենանք մի տասը հազարանոց բանակ, առանց այլեւայլութեան կը գրաւենք Տաճկահայաստանը, բայց այժմ կրկնակի են մեր ուժերը եւ թշնամին 15-18 վերստի վրայ է, ու մենք դժուարանում ենք քշել:
«Հայը ծայրայեղութեան խաղալիք է, հաւասարակշռուած չէ նրա հոգին եւ միօրինակութեան խորթ. մի փոքրիկ յաղթութիւնից մեծ յաղթանակներ է ստեղծում եւ աննշան պարտութիւններից մասսայական խուճապի է ենթարկւում:
«Այդ առաջին պատճառն է. երկրորդն այն է, որ հայը չափազանց անձնապաստան լինելով զարմանում է, թէ ինչպէս կարող է ինքը կռուի գնալ եւ յաղթել, եւ երբ որ այդպէս է պատահում՝ թշնամուն, եթէ վերջինս նոյնիսկ չնչին ուժ ներկայացնի, պատկերացնում է անհաշիւ ու այդպիսով քողարկում իր խայտառակ պարտութիւնը: Մեզ համար մեծ բախտաւորութիւն էր, որ 14ին թշնամին ընդհանուր հակայարձակման չդիմեց, այլապէս կարող էր լուրջ վտանգներ ստեղծուել եւ դրութիւնը աւելի եւս բարդանալ:
«Սեպուհը դեռ սկզբից դէմ էր այդպէս շուտափոյթ ընդհանուր յարձակման անցնելուն. նրա կարծիքով՝ ճակատից եթէ յարձակուելու լինենք, բնաւ չենք յաջողի, եւ այդպէս էլ եղաւ: Նա գտնում էր, որ մեր ուժեղ յարձակումները պէտք է կատարուեն թեւերից, մանաւանդ ձախից, որտեղ մենք անպատճառ պէտք է անցնենք թշնամու թիկունքը եւ այդպիսով ստիպենք նրան թուլացնել կենտրոնը ու ապա հարուածել նրա կենդանի ուժերին: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով հրամանատարութիւնը յարմար էր գտել այլ կերպ որոշելու ընդհանուր յարձակման ծրագիրը»:
Հայաստանի Հանրապետութեան վերջին օրերը ա՛յս աստիճան ծանր ու այսպիսի՛ հակասութիւններով ճնշող եղան։
Բայց այդ բոլորով հանդերձ՝ Հայկական Բանակը անհրաժեշտ ու բաւարար տուեալները ունէր վերջնական յաղթանակով պսակելու Սուրմալու ճակատին վրայ իր արձանագրած 25 Հոկտեմբերի ռազմական յաջողութիւնը եւ ընդհանրապէս հայրենիքի պաշտպանութեան իր առաքելութիւնը, եթէ իր դէմ չունենար Լենին-Քեմալ սադայէլական զինակցութեան տարողութեամբ մահացու թշնամի։
