Յո՞ Երթաս…
Ո՞վ է ըսած, թէ համբաւը ձիւնագունդի պէս է. քանի գլորի` այնքան կը մեծնայ… Որովհետեւ գրողի անուն ունիմ, մարդիկ զիս խելացի կը կարծեն ու խորհուրդիս կը դիմեն: Քանի մը ամիս առաջ հեռաւոր քաղաք մը գտնուող սեբաստացի բարեկամ մը կը գրէր, թէ մտադրած է իր ծննդավայրը այցելել. ի՞նչ կ՛ըսեմ, ի՞նչ խորհուրդ կու տամ:
Մի՛ երթար, կը զղջաս, գրեցի: Երկիրը, ծննդավայրը, հոն ապրող մարդերով, ծանօթներով, բարեկամներով ու ազգականներով, մէկ խօսքով` սիրելիներու ներկայութիւնով սիրելի է. այլապէս չոր հող է: Սիրելիներ չունիս հոն, ծանօթներ չկան հոն, նոյնիսկ պապերուդ գերեզմանները հաւանաբար քանդած ու քարերը տարած են. ալ ինչո՞ւ պիտի երթաս հոն: Ճիշդ է` թերեւս կը յաջողիս գտնել հօրենական տունդ ու թերեւս անոր ներկայ տէրը, պատմութիւնդ լսելէ ետք, թոյլատրէ, որ ներս մտնես սեմէն: Թերեւս տեսնես այն օճախը, որուն առջեւ մայրդ հաց կ՛եփէր: Թերեւս մտնես այն ննջարանը, որուն պատերուն վրայ ձեռքդ անցած առաջին կաւիճով արուեստագէտի տաղանդդ ես փորձած ու ծեծ կերած` մօրմէդ:
Գիտեմ, թէ Սեբաստիան օր մը, շատ ժամանակ առաջ, հայ ու թագաւորանիստ քաղաք է եղած: Այսօր միայն ծննդավայր է քեզի համար, հայրենիք չէ, մի՛ երթար: Գնա՛ Երեւան:
Եթէ երթաս թրքական այդ քաղաքը, մեծ Մխիթարեանը պիտի չգտնես հոն, Մուրատին` մեծ հերոսին հանդիպելու յոյսը չունիս, ոչ ալ կրնաս մեծ բանաստեղծին ստուերին հանդիպիլ Բրգնիկի ցորեններու արտերուն կողն ի վեր:
Մի՛ երթար:
Մտիկ չըրաւ ու գնաց:
Կարօտ:
Հիմա եկեր է ետ ու` զղջացեր, որ խօսքս մտիկ չըրաւ:
«Սիրելի՛ Հայկազ, խօսքդ մտիկ չըրի,- կ՛ափսոսայ: – Փլած-փլփլած քաղաքին հետ մէջս փլաւ ինչ քաղցր յուշ որ կը պահէի այդ քաղաքէն: Ափսո՜ս, խօսքդ մտիկ չըրի:
«Հոն, որ հասայ, առաջին գործերէս մէկը մեր տունը գտնել եղաւ: Իրիկուն էր: Առաւօտին իսկ չսպասեցի: «Թուրքեր կ՛ապրէին հոն: Պատմութիւնս լսելով` հրաւիրեցին զիս ներս: Սեմէն ինչպէս ոտքս ներս դրի` չեմ գիտեր: Ականջներս սրեցի` ներսէն մօրս ձայնը, ընտանի աղմուկ մը լսելու անհամբերութեամբ: Ու լացի, լացի, անամօթօրէն լացի: Կը կարծեմ, թէ մեղքցան ինծի, որովհետեւ զիս մխիթարելու համար բառեր փնտռեցին ու դատապարտութեան խօսքեր ըսին «սեպապ» եղողին: Ըսին, թէ` «հայերուն հետ պերեքեթն ալ վերցաւ երկրէն»:
«Աս որքա՜ն չարիք հասցուց թուրքը մեզ, Հայկա՛զ: Ահա յիսուն տարի է ու դեռ ցաւը կը կոտտայ: Այցելեցի նաեւ այն շէնքը, ուր գրել-կարդալ եմ սորված: Տառապանք մըն ալ այդ եղաւ: Ժամանակին, դաշտագնացութեանց պահերուն, ծաղիկներ ու գունաւոր տերեւներ, անսովոր պտերներ ժողվելով` կը դնէինք գիրքերու եւ յուշատետրերու էջերուն մէջ, որ չորնան, պահպանուին: Տարի մը երկուք ետք, էջերուն մէջ անոնց հանդիպելով` կը յիշէինք զանոնք հաւաքելու մանրամասնութիւնները ու յուզումը կը խռովէր մեր հոգիները: Մանաւանդ եթէ սէր կար անոնցմէ մէկուն կամ միւսին հետ կապուած: Ծննդավայրիս տուած այս այցելութիւնը ահա այդ բրածոներ պարունակող էջերը բանալու պէս բան մը եղաւ: Տարբերութիւնն այն է, որ յուշատետր մը բանալուս համար չեմ զղջացած, բայց Սեբաստիա երթալուս համար զղջացի:
«Ժամանակին Սերոբ անուն ընկեր մը ունէի: Եղբօր պէս կը սիրէի զինք: Անգամ մը իրեն հետ Հող Դարի ճամբուն վրայ կռուի բռնուեցանք թուրք լակոտներու հետ ու թշնամուն կողմէ նետուած քար մը ծակեց իր ճակատը: Թութուն դրի վրան ու կապեցի: Շա՜տ, շա՛տ տարի առաջ էր այդ, դար մը առաջ ըլլալ կը թուի այսօր… Կ՛ըսեն, թէ Յիսուսի խաչելութենէն ետք, երբ իր աշակերտները Իր խօսքը տարածելու համար ցրուեցան աշխարհի չորս կողմը, Պետրոս եկաւ Հռոմ: Եկաւ պահ մը, ուր քրիստոնեաներու դէմ հալածանքը այնքան սաստկացաւ, որ Պետրոս վախէն փախաւ: Քաղաքին դրան մօտ հանդիպեցաւ Յիսուսին, որ կ՛երթար հակառակ ուղղութեամբ:
– «Կու օ վատիս, Տոմինօ», Տէր, ո՞ւր կ՛երթաս, հարցուց:
– «Հռոմ կ՛երթամ երկրորդ անգամ խաչուելու», ըսաւ Յիսուս:
«Մնացածը գիտես: Պետրոս դարձաւ ետ ու մտաւ Հռոմ` իր հօտին հետ ըլլալու:
«Ես ալ օր մը, երբ Հող Դար կ՛երթայի, հասայ այն տեղ, ուր թուրքերը տարիներ առաջ ծակած էին Սերոբին ճակատը: Կը հաւատա՞ս, Սերոբը դէմս ելաւ ու հարցուց բարկացած ձեւով մը, թէ ինչո՞ւ եկայ:
– «Յիմա՛ր, ինչու եկար», հարցուց:
«Սբ. Նշանի անտառը, ուր ինչ երջանիկ օրե՜ր էինք անցուցած, կտրեր ու վառեր էին: Ծառերու արմատներն իսկ հանած տարած էին. բուսականութեան հետք չկար: Թուրքը կ՛ապրէր հոն:
«Գորտ Կէօլ գացի: Ո՞ւր յիշատակներ չունէի, որ հոն չունենայի… Հոն, անգամ մը, եօթը տարու աղջկան մը հետ ջուրն եմ մտած: Ես ինը տարեկան էի այն ատեն: Լողազգեստ չունէին,ք ո՞վ լսեր էր նման բան: Կռնակնիս իրարու դարձուցած` աչքերնիս գոցեցինք ու մէկիկ մէկիկ մտանք ջուրը: Նոյն ձեւով ալ հագնուեցանք: Հիմա ի՞նչ եղած է այդ աղջիկը` լուր չունիմ: Թերեւս մեռաւ անապատին մէջ, թերեւս վրանի մը տակ կամ Եփրատի ալիքներուն մէջ, թերեւս այլազգի մը հարեմին մէջ զաւակներ կը հասցնէ, ո՞վ գիտէ… Կը հաւատամ, որ եթէ խորշակը չզարնէր, հաւանաբար ան հիմա իմ կինս եղած կ՛ըլլար: Հա՛, չմոռցած` ըսեմ, թէ երբ հանուած ան ջուրը կը մտնէր, մատներուս արանքէն նայեցայ իրեն մերկութեան. հետաքրքիր էի գիտնալու, թէ ի՞նչ է աղջկան ու մանչուն տարբերութիւնը, ու կը հաւատամ, թէ ան ալ, նոյն հետաքրքրութենէն մղուած, նայած էր ինծի: Օրեր ետք մայրս պատմեց, թէ դիմեր էր իր մեծ մօր` ըսելով, թէ ինք «ինծի պէս մանչ ըլլալ կ՛ուզէ»:
«Այդ աղջիկը կապուտաչուի էր` մեր ցորենի արտերուն մէջ բուսնող անանուխ ծաղիկի կապուտութիւնով: Ու շէկ: Սեբաստիա ու շէկութի՞ւն… Հայկա՛զ, ես չգիտեմ, բայց թերեւս դուն գիտես, թէ մեր քաղաքէն խաչակիրներ անցա՞ծ են դարեր առաջ: Թերեւս անոնց մէկն ու մէկը մնաց ու հայուհիի մը ճակատագրին կապեց իր բախտը. կամ թերեւս ալ… ո՞վ գիտէ… Կը հաւատամ, թէ այդ աղջկան երակներուն մէջ հեռուէն հեռու եկող լատինական արիւն կար…
«Եթէ այս բաները քեզի գրելով իր քաղցր յիշատակին դէմ մեղք գործեցի, մեղայ:
«Մայրս, երկայնահասակ, սեւամազ ու գեղեցիկ կին մըն էր: Կարդալ գրել չէր գիտեր: Մեզի ոչ միայն Աստուծմէ երկիւղիլ, այլեւ Զայն սիրել սորվեցուց: Ո՞ւր մնաց ինք, ո՞ւր մնաց իր Աստուածը…
«Գլուխդ ցաւցուցի՞: Ներէ: Բայց խնդրեմ` գրէ ու թելադրէ ինծի պէսներուն, որ ետ չերթան»:
ԱՐԱՄ ՀԱՅԿԱԶ
Մասնաւոր «Ազդակ»-ին
