Կարելի չէ պատմութեան մոռցուած եւ մէկդի դրուած էջերուն մէջ պահել պատմական ճշմարտութիւններ, ճակատագրական պահեր եւ հերոսապատումներ:
Ղարաքիլիսէի, Սարդարապատի եւ Բաշ Ապարանի ճակատամարտերը կը մնան հայոց պատմութեան ոսկի էջերը, որոնց շառաւիղն էր Արցախի ազատագրութիւնը: Վայրերու անուններն էին, որոնք փոխուած էին` Աղտամ, Ջանհասան, Քէօսալար եւ այլն, սակայն հայուն արիւնը, կամքն ու հողին կապուածութիւնը` միեւնոյնն էր: Եւ այսօր, գրեթէ 25 տարի ետք, մութ ձեռքեր կը փորձեն կրկին մեր սուրբ հողին, պատմութեան ու պատիւին դպնալ:
Անոնք չեն գիտեր, թէ մայիսեան ճակատամարտը վերընձիւղուած է եւ այդ ալ` այնպիսի հաստատ ու անդրդուելի հիմերու վրայ, որ կարելի չէ շարժել:
Այսպէս, վերընձիւղուած մայիս 28-ը, դեռ քանի շաբաթ առաջ արցախեան ճակատներուն վրայ ներառեց նոր խանդ ու աւիշ:
Վերընձիւղուած մայիս 28 մը, որ հայութեան կը փոխանցէ ապրելու, պայքարելու, եւ գոյատեւելու վճռական կամք: Եւ այս պարզ նուաճում մը չէ, այլ սխրանք մը` ձեռք բերուած նորօրեայ հերոսներու քրտինքով ու արիւնով:
Ոգին ու ոգեղէնն է կարեւորը:
Վերընձիւղուած մայիս 28-ը կը խօսի սրտերուն անոնց, որոնք քաջատեղեակ են, թէ ի՛նչ իմաստ ունին հայրենի հողն ու մշակոյթը, եւ դեռ անոնց, որոնք հպարտ են իրենց անկախութեամբ եւ ազատութեամբ:
Անգամ մը եւս պատմութիւնը կը կրկնուի: 1918-ին այսօրուան Հայաստանի Հանրապետութիւնը քարտէսին վրայ գոյութիւն պիտի չունենար, եթէ Թուրքիան կարողանար գրաւել Արարատեան դաշտը` իրականացնելով համաթուրանական պետութիւն մը, երազ մը, որուն համար ցայսօր կը շարունակէ պայքարիլ: Այս անգամ, տափաստանային դաշտերու փոխարէն, աւելի արեւելք` արցախեան բարձրաւանդակներէն փորձուեցաւ այդ փանթուրանական երազը, հլու կամակատար` Ազրպէյճանի ճամբով:
Վերընձիւղուած մայիս 28-ը բնական շարունակութիւնն է ազատագրական այն հերոսամարտերուն, որոնց բեմ հանդիսացան հայահոծ տարածաշրջաններ` Մուշէն մինչեւ Վասպուրական, Հաճըն եւ դեռ` Մուսա Լեռ… Տարածաշրջաններ (աւելի ծանօթ` Արեւմտահայաստան անունով), որոնք այսօր կը գտնուին Թուրքիոյ հովանիին տակ:
Որքա՜ն տարիները կը թաւալին, եւ մենք հետզհետէ կը հեռանանք պատմութեան այս փառաւոր թուականէն, այնքա՛ն աւելի կ՛արժեւորուի այս «խենթեր»-ուն գտած հնարն ու անոնց ղօղանջած անլռելի զանգակատունը: Եւ դեռ աւելի՛ն… կը կրկնուի եւ շարունակ պիտի կրկնուի այս սխրանքը:
Վերընձիւղուած մայիս 28-ով հայ ժողովուրդը չ՛ենթարկուիր օտարի լուծին եւ զուտ անձնական շահերով զինք փայփայող կեղծ դրացիներու: Այլ ընդհակառակը, սերունդէ սերունդ այս վերընձիւղուած փաղանգը ինքնավստահ եւ ինքնակամ է:
Այսպէս են վերընձիւղուած մայիս 28-ի դաւանանքն ու գերբը:
