ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ
Անկախութեան սկիզբին սփիւռքի հայախօս շրջանակներուն մեծագոյն յոյսն էր, որ Հայաստանի երրորդ Հանրապետութիւնը եռագոյնին եւ զինանշանին կողքին պիտի վերականգնէ դասական ուղղագրութիւնը` իբրեւ հաշտութեան ամբողջական նշան իր ժառանգութեան հետ, կամրջելով առաջինին, որ հռչակուած էր եւ ձեռք բերուած` անասելի ողբերգութիւններու եւ սխրանքներու գնով: Սակայն յուսախաբութիւնը մեծ էր: Եւ երթալով` դիրքերը այնքան կարծրացան, որ որքան այդ մասին խօսուէր, այնքան աւազախրումը կը մեծնար:
Մինչ այդ Հայաստան-սփիւռք 5 համագումարներ կայացան, ոչ մէկը իր օրակարգին մէջ ընդգրկեց այդ նիւթը` Հայաստանի պետական իշխանութիւններու կողմէ դրուած արգելքին պատճառով: Եւ ահա 25 տարի անց, անակնկալ կերպով, սփիւռքի նախարարութեան եւ Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի Լեզուի հիմնարկին կողմէ կը յայտարարուէր «Արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի մերձեցման խնդիրներ»-ու շուրջ գիտաժողով, որուն յուլիս 29-30, Երեւանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի նախագահութեան դահլիճին մէջ:
Գրեթէ քառորդ դար պէտք եղաւ, որ առաջին քայլը առնուի: Այս նախաձեռնութիւնը որքան ալ զգուշութեամբ եւ նոյնիսկ կասկածով դիմաւորուի սփիւռքի կարգ մը մտաւորական շրջանակներու կողմէ, պէտք է ողջունել եւ քաջալերել, որպէսզի անկեղծ երկխօսութեան միջավայր ստեղծուի: Կարծրատիպերը այնքան շատ են, որ զգուշութիւնը անհրաժեշտութիւն է եւ շուտափոյթ խանդավառութիւնը` անտեղի, որովհետեւ խրամատը շատ մեծ է յատկապէս խորհրդային գրելաձեւի պաշտպան հանդիսացող լեզուագէտներուն եւ սփիւռքի ու Հայաստանի մէջ շուտափոյթ լուծում պահանջող ճակատներուն միջեւ:
Սակայն, առ այսօր, կարելի է ըսել, որ յետ երկօրեայ քննարկումներու` կարգ մը խնդիրներ յստակ բանաձեւում ստացան: Առաջին` երկու լեզուաճիւղերու ինքնուրոյն կարգավիճակը, անոնց բնական հոլովոյթով յառաջխաղացումը ապահովելու անհրաժեշտութիւնը` խուսափելով բռնազբօսիկ հրամանագրային լուծումներէ: Երկրորդ` իւրաքանչիւր գրական լեզուաճիւղ ինքն իր ուղղագրական օրէնքներու ներքին տրամաբանութեան մէջ ունի խորթութիւններ, որոնք կարելի է դիւրութեամբ հարթել տուեալ լեզուաճիւղի լեզուագէտներու կողմէ համակարգուած քննարկումէ ետք: Երրորդ` կեանքի կոչել յատուկ «Լեզուի բարձրագոյն մարմին», կազմուած Հայաստանէն եւ սփիւռքէն լեզուագէտներէ, ուսումնասիրելու համար յատուկ անուններու, ժամանակակից եզրաբանութեան եւ այլ լեզուական խնդիրները:
Սուրիահայ տագնապը իր ողբերգական բոլոր հետեւանքներով ունեցած է իր բախտորոշ դերը լեզուներու մերձեցման կալուածէն ներս: Այսօր Երեւանի փողոցներուն մէջ, տարբեր անկիւններու, թաղամասերու մէջ շատ բնական կը թուի արեւմտահայերէն լսելը: Ուրեմն, Հայաստան նաեւ արեւմտահայերէնի՞ հայրենիք: Համոզումը կայ կարգ մը շրջանակներու մօտ:
Ամէն պարագայի, անմիջական շփումը կարեւոր ազդակ է լեզուաճիւղերու նկատմամբ հետաքրքրութիւն արթնցնելու եւ սփիւռքի մէջ տարածուած արեւմտահայերէնի ժառանգութեան նկատմամբ ալ յաւելեալ ուշադրութիւն ընծայելու առումով: Անոր, իմա` արեւմտահայերէնի հարիւրամեայ յարատեւումը առիթ է նաեւ Հայաստանէն դուրս ստեղծուած արեւելահայ նոր համայնքներուն համար` դասեր քաղելու անոր փորձէն:
Հարիւրամեակին, քաղաքականացած բազմաթիւ ոգեկոչումներէ եւ հանդիսութիւններէ ետք, վերջապէս ազգային կարեւոր նախաձեռնութիւն մը, որ կը միտի ազգային մեծ ողբերգութիւն մը սրբագրել: Նախաձեռնութիւն մը, որ ունի մշակութային, ազգային, գաղափարական էական նշանակութիւն` տուեալ խնդրին համար, որուն լուծումը կախեալ է ոչ այս կամ այն միջազգային կազմակերպութենէն, կամ այս կամ այն գերտէրութենէն, այլ` լոկ հայութենէն: Ունկնդրելէ ետք գիտաժողովին տրուած զեկոյցները, կարելի է անկասկած ըսել, որ կա՛յ քաղաքական կամք` անշարժութեան մատնուած լեզուական կալուածը շարժելու: Արդիւնքը կախեալ է նաեւ եւ յատկապէ՛ս մասնակիցներու նախանձախնդրութենէն եւ մանաւա՛նդ պետութեան հեռանկարային գիտակցութենէն:
