ԶԱՒԷՆ ԽՏԸՇԵԱՆ
Լիբանանահայ գաղութը ծաղկիլ սկսաւ գեղարուեստի մարզին մէջ քսաներորդ դարու կէսերուն:
Առաջինը եղաւ Կալենց, որ 1946-ին մեկնեցաւ Հայաստան, ուր ունեցաւ մեծահամբաւ անուն մը, որուն յաջորդեցին` Շարթ, Փոլ Կիրակոսեան, Տիգրան Տատրեան, Յարութիւն Թորոսեան, Կիւվտէր, Զաւէն Խտըշեան, Գրիգոր Նորիկեան, Զոհրապ Քէշիշեան, Ասատուր Պզտիկեան, աւելի ուշ` Ռուբէն Նաճարեան, որ այժմ Փարիզ կը գտնուի, Հրայր, Գրիգոր Ակոբեան, Լիւսի Թիւթիւնճեան, Ռոզվարդ Սիսեռեան, Լէոնի, Ժաքլին Օհանեան, Կիւլէն Տէր Պօղոսեան եւ ուրիշներ:
Այս բոլորէն ետք պարապութիւն մը կը ստեղծուի մեր գաղութին մէջ մինչեւ 2000-ի սկիզբները:
Բարեբախտաբար վերածաղկիլ կը սկսի զոյգ մը Րաֆֆիներով` Րաֆֆի Ետալեան գեղանկարիչ եւ միաժամանակ քանդակագործ, որ հազուադէպօրէն կը պատահի` նկարիչ եւ միաժամանակ քանդակագործ, Րաֆֆի Թոքաթլեան` քանդակագործ, անվիճելի տաղանդով մը օժտուած: Ռիթա Մասոյեան-Ետալեան, որուն նկարչութիւնը կը հակի դէպի կիսախորանարդապաշտութիւն դպրոցին, Տարիա Խտըշեան եւ ուրիշներ:
Այս բոլորին մէջէն այժմ կ՛ընտրենք գեղանկարիչ-քանդակագործ Րաֆֆի Ետալեանը:
Րաֆֆի վերջերս տուաւ քանդակներու եւ գեղանկարներու անհատական ցուցահանդէս մը, ուր նկարչութիւնը կը տիրապետէր: Հաճելի անակնկալ մը եղաւ ինծի համար, երբ գացի տեսնելու իր ցուցահանդէսը, որ ամբողջութեան մէջ դրական տպաւորութիւն ձգեց վրաս: Պէտք է խոստովանիլ, որ իր պաստառներն ու քանդակները գերադաս տպաւորութիւն մը ձգեցին վրաս: Իր ոճաւորումներուն մէջ կը տիրապետէր ուղղահայեաց գիծը եւ իր փոքր շրթունքները, իր նկարչութեան գիծերը ինքնավստահի մը տպաւորութիւնը կը ձգեն դիտողին վրայ: Աչքերու նայուածքը կը տարբերի իրական նայուածքներէն: Րաֆֆի զերծ կ՛առնէ գոյները եւ կը կեդրոնանայ աւելի գիծերու ուժգնութեան վրայ: Րաֆֆիին նկարչութիւնը ոչ միայն ինքնավստահ նկարիչի մը տպաւորութիւնը կը ձգէ դիտողին վրայ, աւելի՛ն, ան դուրս կու գայ իր իւրայատկութեամբ: Իր պաստառները չեն յիշեցներ ուրիշ նկարիչներու ոճաւորումը եւ իւրայատուկ են` առանց ազդեցութիւն կրելու այլ նկարչութենէ: Իր պաստառները կը շեշտեն` ըսելով, որ Րաֆֆի ինքնավստահ ոճ մը ունի, եւ այդ ոճը անփոփոխ է իր նկարչութեան մէջ: Աչքերուն նայուածքները կը տիրապետեն ընդհանուր նկարչութեանը մէջ, գիծերը վարանող չեն, ընդհակառակը, ինքնավստահ անձի մը տպաւորութիւնը կ՛արտայայտեն եւ չեն դադրիր միաժամանակ իրապաշտ, բայց տարօրինակ ըլլալէ, անոնք միաձուլուած են` մնացեալ մասերու հետ ամբողջութիւն մը գոյացնելով:
Ետալեան, հակառակ անհատական ոճ մը ունենալուն, երբեք չի կրկներ ինքզինք: Այս մէկը ցոյց կու տայ իր լայն հորիզոն ունենալը, որ շատ կարեւոր ազդակ մըն է արուեստագէտի մը համար: Իր մարմիններուն անաթոմիին մասնիկները ունին միաժամանակ նոյնանման ոճաւորում մը, որով կ՛ամբողջացնէ ներդաշնակութիւնը նկարուածին եւ չի բաժնուիր իրականութենէն: Անոնք միաձուլուած են իրականութեան հետ:
Հոս կայ շատ հետաքրքրական երեւոյթ մը: Րաֆֆի, հակառակ երիտասարդ տարիքին, կը նկարէ արդէն ոչ երիտասարդ նկարիչի մը պէս:
Պիտի ուզէինք գիտնալ, երբ տարիքը յառաջանայ, իր ոճը ի՞նչ երեւոյթ պիտի ստանայ եւ ի՞նչ տպաւորութիւն պիտի ձգէ դիտողին վրայ:
